జంతర్ మంతర్ చరిత్ర తెలుసా?
జంతర్ మంతర్ చరిత్ర తెలుసా?
జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసనలను తెలియచేయడాన్ని నిషేధిస్తూ ఢిల్లీ పోలీసులు మూడు ప్రత్యామ్నాయ నిరసన వేదికలను కేటాయించడం తీవ్ర చర్చకు దారితీసింది. శాంతియుత సమావేశాలు, ప్రజల భద్రత, చారిత్రక కట్టడాల పరిరక్షణ నేపథ్యంలో ఈ ఉత్తర్వులు వెలువడ్డాయి. అయితే, దీని వెనుక మరింత లోతైన కథనం ఉంది.
Introductory Memo
నిర్దిష్ట నిరసన వేదికల జాబితా నుంచి రాజధానిలోని జంతర్ మంతర్ రోడ్డును ని అక్టోబర్ 11, 2026 న ఢిల్లీ పోలీసులు తొలగించారు. దీనికి ప్రత్యామ్నాయంగా రామ్‌లీలా మైదాన్, బురారి మైదాన్, సీబీడీ మైదానాలలో నిరసనలు చేసుకోవచ్చని, యధావిధి నిబంధనలు అమలులో ఉంటాయని ప్రకటించారు. ఈ నిర్ణయంతో నిరసనకారులు మళ్లీ దానిని ‘సొంతం చేసుకునేందుకు’ (reclaim) పిలుపునిస్తున్నారు.
గతంలో ఇండియా గేట్ సమీపంలోని బోట్ క్లబ్ లాన్స్ వద్ద పెద్ద ఎత్తున ప్రదర్శనలు జరిగేవి. అయితే అక్కడ ప్రదర్శనలు నిర్వహించడంపై ఆంక్షలు విధించిన తర్వాత 1993 నుండి మాత్రమే జంతర్ మంతర్ ఢిల్లీకి ప్రధాన నిరసన కేంద్రంగా మారిందనే విషయం చాలా తక్కువ మందికి తెలుసు. శబ్ద కాలుష్యం, చెత్తాచెదారం, దీర్ఘకాలిక ఆందోళనల వల్ల కలుగుతున్న ప్రభావంపై వచ్చిన ఫిర్యాదుల ఆధారంగా నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ (NGT) 2017లో ఇక్కడ నిరసనలను నిషేధించింది. అది జరిగిన దాదాపు తొమ్మిదేళ్ల తర్వాత తాజా రద్దు నిర్ణయం వెలువడింది. 2018లో సుప్రీంకోర్టు సంపూర్ణ నిషేధాన్ని తోసిపుచ్చుతూ, పరిమిత సంఖ్యలో ఆందోళనకారులు పాల్గొనాలని, వారి ప్రవర్తన నిబంధనలకు లోబడి ఉండాలని పేర్కొంటూ నిరసనలకు అనుమతించింది.
అయితే వీటన్నింటికీ మించి జంతర్ మంతర్ కు ఇంకో ప్రాముఖ్యం ఉంది. ఈ స్థలాన్ని మొదట మహారాజా సవాయ్ జై సింగ్ II ఖగోళ అబ్జర్వేటరీగా నిర్మించారు. ఇది జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నం. ఈ తాజా నిర్ణయం.. రక్షిత వారసత్వ ప్రదేశాలను దీర్ఘకాలిక ఆందోళనల కోసం ఉపయోగించడం, ఇటువంటివాటి పరిరక్షణ పట్ల ఆందోళనకారుల బాధ్యత, శాంతిభద్రతల పరిరక్షణలో ప్రభుత్వ అధికారాలపై అనేక ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది.
విశ్లేషణాత్మక దృక్పథం (Analytical View)
జాతీయ రాజధానిలో నిరసనలు, ఆందోళనలకు కేటాయించిన జంతర్ మంతర్ రోడ్డును వేదికగా తొలగిస్తూ ఢిల్లీ పోలీసులు అక్టోబర్ 11, 2026న ఒక స్టాండింగ్ ఆర్డర్ జారీ చేశారు. పోలీసు కమిషనర్ అనురాగ్ కుమార్ సంతకం చేసిన ఈ ఉత్తర్వులు, ఏప్రిల్ 28, 2022న జారీ చేసిన మునుపటి స్టాండింగ్ ఆర్డర్‌ను పాక్షికంగా సవరిస్తున్నాయి.
పబ్లిక్ డెమాన్స్ట్రేషన్ల కోసం ప్రత్యామ్నాయ వేదికలను పరిశీలించడానికి కేంద్ర హోంమంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన కమిటీ సిఫారసుల మేరకు ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు. ప్రత్యామ్నాయంగా నిరసనల కోసం మూడు ప్రాంతాలను కేటాయించారు: మధ్య ఢిల్లీలోని రామ్‌లీలా మైదానం, ఉత్తర ఢిల్లీలోని బురారి మైదానం, తూర్పు ఢిల్లీలోని షహద్రా ప్రాంతంలోని సీబీడీ మైదానం.
ఢిల్లీలో నిరసన ప్రదేశం ఎలా పుట్టింది?
జంతర్ మంతర్ అసలు రాజకీయ ఆందోళనల కోసం నిర్మించలేదు. రాజధానిలోని ఇతర ప్రాంతాలలో పెద్ద ఎత్తున ప్రజలు గుమిగూడడంపై ఆంక్షలు విధించడంతో నిర్మితమైన దాదాపు మూడు శతాబ్దాల తర్వాత దీనికి నిరసనలతో సంబంధం ఏర్పడింది.
1990ల ప్రారంభానికి ముందు, ఇండియా గేట్ సమీపంలోని బోట్ క్లబ్ లాన్స్ ఆందోళనలకు ప్రధాన వేదికగా ఉండేది. ఈ ప్రాంతం పార్లమెంట్, నార్త్ బ్లాక్, సౌత్ బ్లాక్ మరియు రాష్ట్రపతి భవన్‌కు సమీపంలో ఉండటంతో రాజకీయ అధికార కేంద్రాల వద్ద ప్రజలు సమీకరించడానికి ఇది ప్రముఖ ప్రదేశంగా ఉండేది.
1988లో భారతీయ కిసాన్ యూనియన్ నాయకుడు మహేంద్ర సింగ్ తికాయ్ ఆధ్వర్యంలో ఢిల్లీలో భారీ రైతుల ఆందోళన జరిగినప్పుడు ఒక కీలక మలుపు తిరిగింది. ఈ ఆందోళనలో లక్షలాది మంది రైతులు గుమిగూడడంతో రాజధానిలోని కొన్ని ప్రాంతాలు స్తంభించిపోయాయి. దీని తర్వాత, బోట్ క్లబ్ లాన్స్‌లో పెద్దఎత్తున ప్రదర్శనలను నిషేధించడానికి నాటి కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంది.
1993 నాటికి జంతర్ మంతర్ రోడ్డు ప్రధాన ప్రత్యామ్నాయంగా ఉద్భవించింది. చెట్లతో కూడిన పరిసరాలు, పరిమిత ప్రవేశ-నిష్క్రమణ మార్గాలు ఉండటం వల్ల ఇక్కడ జనాలను నిర్వహించడం సులభతరమైంది. పార్లమెంటుకు సుమారు రెండు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉండటం వల్ల నిరసనకారులను అధికారంలో ఉన్నవారు వెళ్ళి కలవాలన్న ఇబ్బంది లేకుండా ఉండేది.
జంతర్ మంతర్: మహారాజా సవాయ్ జై సింగ్ II ఖగోళ వారసత్వం
జంతర్ మంతర్ అనేది 1688 నుండి 1743 వరకు జీవించిన అంబర్, జైపూర్ మహారాజా సవాయ్ జై సింగ్ II చేపట్టిన ఒక ప్రతిష్టాత్మక శాస్త్రీయ ప్రయత్నంలో భాగం. ఖగోళ పరిశీలనల కచ్చితత్వాన్ని మెరుగుపరచడానికి ఆయన దీనిని నిర్మించారు.
- 1724 మరియు 1737 మధ్య ఆయన భారతదేశంలో ఢిల్లీ, జైపూర్, ఉజ్జయిని, వారణాసి, మధురలలో ఐదు ఖగోళ అబ్జర్వేటరీలను ఏర్పాటు చేశారు.
- ఢిల్లీ కాంప్లెక్స్‌లో సమ్రాట్ యంత్ర, జై ప్రకాష్ యంత్ర, రామ్ యంత్ర, మిశ్ర యంత్ర వంటి అనేక ముఖ్యమైన పరికరాలు ఉన్నాయి.
- ఇది నేడు భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) ద్వారా జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా రక్షించబడుతోంది. 2010లో జైపూర్ అబ్జర్వేటరీని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు.
2017 NGT నిషేధం, 2018 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు
1993 తర్వాత జంతర్ మంతర్‌లో నిరసనలు పెరగడంతో శబ్ద కాలుష్యం, చెత్తాచెదారం, పారిశుద్ధ్య సమస్యలపై ఫిర్యాదులు వచ్చాయి. అక్టోబర్ 2017లో నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ (NGT) ఇక్కడ నిరసనలు, ధర్నాలు, ప్రసంగాలు, లౌడ్‌స్పీకర్ల వినియోగాన్ని నిషేధించింది.
ఈ వివాదం సుప్రీంకోర్టుకు చేరింది. జూలై 23, 2018న మజ్దూర్ కిసాన్ శక్తి సంఘటన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు వెలువరించింది. జంతర్ మంతర్‌పై సంపూర్ణ నిషేధం సరైన పరిష్కారం కాదని కోర్టు పేర్కొంది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19(1) (a) కింద వాక్ స్వాతంత్ర్యం, ఆర్టికల్ 19(1)(b) కింద శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే హక్కును కోర్టు గుర్తించింది. అదే సమయంలో ఇవి ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం పౌరుల జీవించే హక్కు, ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణానికి భంగం కలిగించకూడదని స్పష్టం చేసింది.
రక్షిత వారసత్వం వర్సెస్ నిరసన వేదిక
జంతర్ మంతర్ యొక్క శాస్త్రీయ గుర్తింపును దాని రాజకీయ ఉపయోగంతో వేరు చేయలేం. ఒక చారిత్రక కట్టడాన్ని కాపాడుకోవడం ఎంత ముఖ్యమో, ప్రజల నిరసన తెలిపే హక్కు కూడా అంతే ముఖ్యం. అయితే ఒక వారసత్వ ప్రదేశం, నిరసన వేదిక వేర్వేరు ప్రయోజనాలను కలిగి ఉంటాయి. నిరసనల ప్రదేశాలు మారవచ్చు, కానీ ఖగోళ పరిశీలనా ప్రదేశాలు మారలేవు. నిరసనకారులు రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కులను కోరేటప్పుడు చారిత్రక కట్టడాలను దెబ్బతినకుండా రక్షించాల్సిన బాధ్యతను కూడా గుర్తించాలి.
ఢిల్లీలో నిరసనల కోసం మూడు ప్రత్యామ్నాయ వేదికలు
జంతర్ మంతర్ రోడ్డు రద్దు తర్వాత శాంతియుత నిరసన తెలిపే హక్కును రద్దు చేయలేదని, కేవలం వేదికను మాత్రమే మార్చామని ఢిల్లీ పోలీసులు పేర్కొన్నారు:
- రామ్‌లీలా మైదాన్ (మధ్య ఢిల్లీ): జంతర్ మంతర్‌కు సుమారు మూడు నుండి నాలుగు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఇది ప్రధాన ప్రజా ర్యాలీలను నిర్వహించిన సుదీర్ఘ చరిత్రను కలిగి ఉంది.
- బురారి మైదాన్ (ఉత్తర ఢిల్లీ): పెద్ద సమావేశాలు లేదా అనేక రోజులు జరిగే ఆందోళనలకు ఇది అనుకూలంగా ఉంటుంది. ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికార ప్రాంతాలకు కాస్త దూరంగా ఉంది.
- సీబీడీ మైదాన్ (షహద్రా, తూర్పు ఢిల్లీ): జంతర్ మంతర్‌కు సుమారు 12 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఈ మూడవ ప్రదేశం తూర్పు రాజధాని ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంటుంది.
సవరించిన SOPల (Standard Operating Procedures) ద్వారా ఈ మైదానాల కేటాయింపు, నిర్వహణ తీరుతెన్నులు నిర్ణయిస్తారు. శాంతియుత సమావేశాల ప్రాథమిక హక్కుతో పాటు, శాంతిభద్రతలను కాపాడుకోవడం, జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నాలను రక్షించడం అందరి బాధ్యత.
News at Glance
- Jantar Mantar denotified as protest site: Where can demonstrations now be held in Delhi?
- ‘Jantar Mantar no longer protest site’: Delhi Police; CJP responds
- Delhi drops Jantar Mantar as protest site, shifts rallies to three grounds
- End of a protest: The story of Jantar Mantar as a protest site began in 1993
- From astronomical observatory to grievance hub: How Jantar Mantar’s place in Delhi’s protest map changed
- Jantar Mantar, History, Architecture, UNESCO Status, Protests
- Jantar Mantar ‘denotified’ | From astronomical observatory to hub of dissent: Tracing history of Delhi’s protest site
- At Jantar Mantar, Cockroach Janata Party protest settles into a simmer as demands stay unchanged
By the numbers
Academic Insight
Social Media pulse
https://x.com/arvindgunasekar/status/2109554217941897411?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E2109554217941897411%7Ctwgr%5Ef91db1273ca69318f52052f5f4c8c4ebad955fe4%7Ctwcon%5Es1_c10&ref_url=https%3A%2F%2Fbeyondthefyp.com%2Finfopack%2Fwhy-delhi-police-denotified-jantar-mantar-as-a-protest-site-history-law-and-the-%3Ffbclid%3DIwdHNhZgAAAAJwZG9mA2FkaWQAAC_Yn-5ft3NydGMGYXBwX2lkDDI1NjI4MTA0MDU1OAABHvXMhNYGStXyXo-q73GS14KrsnGJv1AqMKjh-IU2CT712t184H_pzRcuDyR1_wapm_srdY3psbR_mx6vSAC21kyA_waaem_F-25EbszV6YvFktMc-uTvA