ఎన్నో విశిష్టతల సమాహారం… బతుకమ్మ
INTRODUCTION
పొలాల గట్లపై త‌రుల నిండా తంగేడు పూలు విర‌బూస్తున్నాయి. బీడు భూముల్లో గునుగు పూలు విర‌బూస్తున్నాయి. పరిసర ప్రాంతాల్లో బంతి, చామంతి వంటి గునుగు వంటి పూలు గుత్తులు గుత్తులుగా క‌నువిందు చేస్తున్నాయి. గుమ్మ‌డి పూలు విచ్చుకుంటూ మహిళల చిరున‌వ్వుల‌కు ప్రతీకగా క‌నిపిస్తున్నాయి. ఈ క్ష‌ణాల కోసమే ఆ పువ్వుల‌న్నీఎదురు చూస్తున్నాయి. అవును ఇప్పుడు తెలంగాణ అంత‌టా పూల ప‌రిమ‌ళం వ్యాపిస్తోంది.
తెలంగాణ పల్లెల్లో వానాకాలం ముగింపు దశకు చేరుకుంటున్న వేళ ప్రకృతి రంగులద్దుకుంటోంది. చెరువులు నీటితో కళకళలాడుతున్నాయి. ఈ ప్రకృతి వైభవం మధ్య మహిళలు పూలను సేకరించి, వాటిని అందంగా పేర్చి, పాటలు పాడుతూ ఆడుకునే పండుగే బతుకమ్మ. హిందూ ధ‌ర్మంలో చెట్టూ, పుట్టా, మ‌ట్టి, ప్రకృతి అన్నింటినీ దైవానికి ప్రతి రూపంగా కొలవడం విశేషం కాగా బతుకమ్మ పండుగను అందుకు స‌జీవ ఉదాహ‌ర‌ణ‌గా చెప్పుకోవ‌చ్చు.
ANALAYSIS
పువ్వుల‌తో దేవుళ్ల‌ను ఆరాధించడం సాధార‌ణ‌మే. కానీ పువ్వుల‌నే దేవతా స్వరూపంగా భావించి పూజించ‌డ‌మే ఆ త‌ల్లిని పువ్వుల రూపంలో కొలిచే ప‌ర్వ‌దిన‌మే బతుకమ్మ. పూలను పూజించడం.. ప్రకృతిని ఆరాధించడం.. ఆడపడుచులంతా ఒక్కచోట చేరి పాటలు పాడుతూ, చప్పట్లు కొడుతూ వలయాకారంలో నృత్యం చేయడం.. తమ కుటుంబాలు, పాడిపంటలు సుభిక్షంగా ఉండాలని అమ్మవారిని వేడుకోవడం.. చివరిరోజు పూలతో కొలిచిన బతుకమ్మను చెరువులో నిమజ్జనం చేసి సంతోషంగా ఇళ్లకు చేరుకోవడం.. ఇదీ తెలంగాణ ప్రత్యేకతను ప్రపంచానికి చాటిచెప్పే బతుకమ్మ పండుగ. గ్రామీణ జీవన చిత్రానికి అద్దంప‌డుతూ సంఘ‌జీవ‌న స‌ర‌ళి నేర్ప‌డం బతుకమ్మ ప్రత్యేకత. తెలంగాణ ప్రాంతం పుల‌కించిపోయే పండుగ. బతుకమ్మ అంటే కేవలం పూలను పేర్చి ఆడుకునే పండుగ కాదు. అది తెలంగాణ ప్రజల జీవన విధానానికి, వ్యవసాయ సంస్కృతికి, ప్రకృతితో మనిషికున్న అనుబంధానికి, మహిళల సామూహిక చైతన్యానికి ప్రతీక. తరతరాలుగా మౌఖిక సంప్రదాయంలో కొనసాగుతున్న జానపద సాహిత్యానికి నిలయం. తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమ సమయంలో ప్రాంతీయ అస్తిత్వాన్ని చాటిచెప్పిన సాంస్కృతిక చిహ్నం. కాలక్రమంలో గ్రామాల నుంచి పట్టణాలకు, తెలంగాణ నుంచి ఇతర రాష్ట్రాలకు, అక్కడి నుంచి విదేశాలకు విస్తరించిన ఈ పండుగ నేడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా తెలంగాణ ప్రజలను అనుసంధానిస్తున్న సాంస్కృతిక వారధిగా మారింది. భాద్రపద మాసంలోని బహుళ అమావాస్య రోజున, అంటే మహాలయ అమావాస్య లేదా తెలంగాణలో పితృ అమావాస్య అని పిలిచే రోజున ఎంగిలిపూల బతుకమ్మను ప్రారంభిస్తారు. ఆ తర్వాత ఆశ్వయుజ మాసంలో మిగిలిన బతుకమ్మ వేడుకలు కొనసాగుతాయి. ఈ సంవ‌త్స‌రం అక్టోబరు 10న ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ , అక్టోబరు 18న సద్దుల బతుకమ్మ నిర్వహించనున్నారు.
బతుకమ్మ అనే పేరులోనే జీవన సందేశం
‘బతుకు’ + ‘అమ్మ’.. ఈ రెండు పదాల కలయికే బతుకమ్మగా ప్రసిద్ధి చెందిందని సాధారణంగా భావిస్తారు.
బతుకు అంటే జీవితం. అమ్మ అంటే తల్లి. బతుకమ్మ అంటే జీవాన్ని ప్రసాదించే తల్లి అని భక్తులు భావిస్తారు. మరికొందరు ‘అమ్మా, బతికి మమ్మల్ని చల్లగా చూడు’ అనే ప్రార్థనకు ప్రతీకగా ఈ పేరును వివరిస్తారు.
ఈ అర్థాలు ప్రజల్లో తరతరాలుగా ప్రచారంలో ఉన్న విశ్వాసాలు. వీటిలో ఏదో ఒకటి మాత్రమే చారిత్రకంగా నిరూపితమైన మూలమని చెప్పడానికి తగిన ఆధారాలు లేవు. అయితే బతుకమ్మ పండుగలోని అంతరార్థం మాత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. కుటుంబం బాగుండాలి, పిల్లలు ఆరోగ్యంగా ఉండాలి, పంటలు పండాలి, పశుసంపద వృద్ధి చెందాలి, గ్రామం సుభిక్షంగా ఉండాలి, ప్రకృతి పచ్చగా ఉండాలి.. అనే ఆకాంక్షలన్నీ ఈ పండుగలో వ్యక్తమవుతాయి. జీవితాన్ని ప్రేమించడం, ప్రకృతిని గౌరవించడం, కుటుంబ క్షేమాన్ని కోరుకోవడం, సమాజంతో కలిసి జీవించడం.. ఈ నాలుగు భావనల సమ్మేళనమే బతుకమ్మ. సామూహికంగా చేసుకునే పండుగ సామాజిక చైత‌న్యాన్ని క‌ల్పిస్తూ మహిళలను సంఘ‌టితం చేయడం ఈ పండుగ ప్రత్యేకత.
పౌరాణిక నేపథ్యం.. గౌరమ్మ ఆరాధనతో అనుబంధం
బతుకమ్మ పండుగకు సంబంధించి తెలంగాణలో పలు పౌరాణిక కథనాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. వాటిలో ప్రధానమైనది పార్వతీదేవి లేదా గౌరమ్మకు సంబంధించినది. శరదృతువులో ప్రకృతి కొత్త జీవాన్ని సంతరించుకునే సమయంలో అమ్మవారిని పూలతో అలంకరించి పూజించడం ఈ సంప్రదాయంలో ప్రధాన అంశం. కొన్ని జానపద కథనాల ప్రకారం, చోళ రాజు ధర్మాంగదుడి కుమార్తె లక్ష్మీదేవి అనేక కష్టాల అనంతరం తిరిగి జీవం పొందిందని, ఆమెను ఆశీర్వదిస్తూ ప్రజలు ‘బతుకమ్మ’ అని సంబోధించారని చెబుతారు. మరికొన్నికథనాలు గౌరమ్మను మహిషాసురమర్దిని, పార్వతీదేవి రూపాలతో అనుసంధానిస్తాయి. అయితే ఈ కథనాలు ప్రజల్లో ప్రచారంలో ఉన్న పౌరాణిక, జానపద విశ్వాసాలు మాత్రమే. అంతేకాక, బతుకమ్మకు దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఇతర దేవతా సంప్రదాయాల మాదిరిగా ప్రత్యేకమైన ప్రాచీన ఆలయ వ్యవస్థ లేదా ఏకైక స్థిరమైన పూజా విధానం ఉండకపోవడం దీని ప్రత్యేకత. అమెరికాలోని జార్జ్ మేసన్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన మత అధ్యయనాల పరిశోధకురాలు డాక్టర్ ప్రభావతి సి. రెడ్డి 2018లో ఆక్స్ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్ ప్రచురించిన ది ఆక్స్ఫర్డ్ హిస్ట‌రీ ఆఫ్ హిందూయిజం: ది గా డెస్ గ్రంథంలో బతుకమ్మపై పరిశోధన అధ్యాయాన్ని ప్రచురించారు. ఆమె అధ్యయనం బతుకమ్మను తెలంగాణ మహిళల జీవితంతో ముడిపడిన, పూలతో దేవతా స్వరూపాన్ని నిర్మించి పాటలు, నృత్యాలతో ఆరాధించే పురాతన శరదృతువు పండుగగా వివరిస్తుంది. బతుకమ్మను గౌరీ, లక్ష్మీ, దుర్గాదేవి స్వరూపంగా భావించే ఆచారాలు ఉన్నప్పటికీ, దానికి ప్రత్యేక ఆలయం లేదా ప్రతిమ తప్పనిసరిగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. పూలనే దేవతా స్వరూపంగా భావించడం ఈ పండుగలోని ప్రత్యేకత. అంటే బతుకమ్మలో పురాణ విశ్వాసాలు, ప్రకృతి ఆరాధన, మహిళల సామూహిక ఆచారాలు కలిసిపోయాయి.
పూలను పేర్చి అమ్మవారి స్వరూపంగా కొలవడం
బతుకమ్మ పండుగలో అత్యంత ఆకర్షణీయమైన అంశం పూలతో అమ్మవారి స్వరూపాన్ని రూపొందించడం. మహిళలు ముందుగా పూలను సేకరిస్తారు. వాటిని శుభ్రం చేసి, పరిమాణం, రంగు, ఆకారాన్ని బట్టి వేరు చేస్తారు. అనంతరం వెడల్పుగా ఉండే అడుగు భాగం నుంచి పైకి వెళ్లేకొద్దీ చిన్నదవుతూ ఉండేలా గుండ్రటి పొరలుగా పేర్చుతారు. ఈ పూల అమరిక సాధారణంగా గోపురం లేదా శంఖాకారాన్ని పోలి ఉంటుంది. పైభాగంలో పసుపుతో చేసిన గౌరమ్మను ఉంచే సంప్రదాయం కూడా అనేక ప్రాంతాల్లో ఉంది. బతుకమ్మలో ఉపయోగించే పూలు ప్రాంతాన్ని బట్టి మారవచ్చు. సాధారణంగా కనిపించే పూలు
– తంగేడు పూలు: పసుపు రంగులో మెరిసే ఈ పూలు బతుకమ్మకు ప్రత్యేక గుర్తింపు.
– గునుగు పూలు: తెలుపు, గులాబీ రంగుల్లో కనిపిస్తూ బతుకమ్మకు ప్రత్యేకమైన రూపాన్ని ఇస్తాయి.
– బంతి పూలు: పసుపు, నారింజ రంగులతో అందాన్ని పెంచుతాయి.
– చామంతి పూలు: వివిధ రంగులతో పూల అమరికకు వైవిధ్యాన్ని అందిస్తాయి.
– ఇతర స్థానిక పూలు: ప్రాంతీయ లభ్యతను బట్టి మహిళలు వివిధ పుష్పాలను ఉపయోగిస్తారు.
పూలను సేకరించడం నుంచి బతుకమ్మను పేర్చడం వరకు జరిగే ప్రక్రియలో కుటుంబ సభ్యులంతా పాల్గొంటారు. చిన్నపిల్లలకు పూల పేర్లు, వాటిని గుర్తించే విధానం, పూలను పేర్చే పద్ధతి నేర్పిస్తారు. ఈ విధంగా బతుకమ్మ ఒక పండుగ మాత్రమే కాకుండా, స్థానిక వృక్షజాలంపై పరిజ్ఞానాన్ని ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి అందించే సాంస్కృతిక ప్రక్రియగా కూడా నిలుస్తోంది.ప్రకృతి ప్రసాదించిన పూలను దేవతా స్వరూపంగా భావించి పూజించడం బతుకమ్మలోని ప్రధాన తాత్త్విక భావన.
ప్రకృతిని ఆరాధించే అరుదైన సంప్రదాయం
ప్రకృతిని దేవతా స్వరూపంగా భావించి ఆరాధించే సంప్రదాయాలు భారతదేశంలో అనేకం ఉన్నాయి. అయితే అడవుల్లో, పొలాల గట్లపై సహజంగా పూసే పూలను సేకరించి, వాటితో దేవతా స్వరూపాన్ని రూపొందించి, సామూహికంగా పూజించడం బతుకమ్మలో కనిపించే ప్రత్యేకత. ఈ పండుగ ప్రకృతిలోని అందాన్ని ఆస్వాదించడంతోపాటు దాని పట్ల గౌరవాన్ని కూడా పెంపొందిస్తుంది.
పూలు ఎక్కడ పూస్తాయి? ఏ కాలంలో లభిస్తాయి? వాటి రంగులు ఎలా ఉంటాయి? ఏ పూలు ఎక్కువకాలం వాడిపోకుండా ఉంటాయి? వాటిని ఎలా పేర్చాలి? వంటి విషయాలు మహిళలకు అనుభవం ద్వారా తెలుస్తాయి.
ఈ సంప్రదాయం ద్వారా స్థానిక మొక్కలు, పుష్పాలు, వాటి వినియోగాలపై ప్రజలకు ఉన్న పరిజ్ఞానం తరతరాలుగా కొనసాగుతోంది.
శ్రీ‌చ‌క్ర రూప‌మే బతుకమ్మ
తాంబాళంలో ముందుగా అష్ట‌ద‌ళ ప‌ద్మం వేసి గుమ్మి, బీర టాంటి పెద్ద ఆకుల‌ను ప‌ర‌చి, రకరకాల పువ్వుల‌ను వ‌ల‌యాక‌రంలో పేర్చి, పై భాగంగ‌లో ఉంచుతారు గునుగు పూవుల‌కు రకరకాల రంగుల‌ను అద్ది అత్యంత సృజ‌నాత్మ‌కంగా బ‌తుక‌మ్మ‌ల‌ను రూపొందిస్తారు. కింద నున్నఅష్ట‌ద‌ళ ప‌ద్మం నుంచి పైన ఉన్న‌గౌర‌మ్మ వరకు ఉన్న రూపం శ్రీచ‌క్రాన్ని పోలి ఉంటుంద‌ని బతుకమ్మపై పరిశోధన చేసిన డాక్టర్ బండారు సుజాతా శేఖ‌ర్ తెలిపారు. ఆ విష‌యాన్ని తన ప‌రిశోధ‌న‌లో నిరూపించిన‌ట్లు ఆమె వెల్ల‌డించారు. పండితులు శ్రీ చ‌క్రాన్ని పూజిస్తే పామ‌రులు, గ్రామీణులు అందుకు ప్ర‌తిరూపంగా బతుకమ్మను పూజిస్తార‌ని ఆమె చెప్పారు. తంగేడు పూలంటే తల్లి పూల‌ని, ప‌సుపువ‌ర్ణంలో ఉండే అవి మహిళల సౌభాగ్యానికి చిహ్న‌మ‌ని ఆమె అభివ‌ర్ణించారు. పసుపు వ‌ర్ణంతో పాటు తంగేడు పూల‌ల్లో ఔషధ గుణాలు కూడా ఉంటాయ‌ని తెలిపారు. బ‌తుక‌మ్మ‌ల‌ను నీటిలో నిమజ్జనం చేసిన‌ప్ప‌డు ఈ పూల‌లో ఉన్న ఔషధ గుణాల కార‌ణంగా చెరువులు, కుంట‌ల్లో కాలుష్యం త‌గ్గుతుంద‌ని, ఇది శాస్త్రీయంగా కూడా రుజువైంద‌ని ఆమె పేర్కొన్నారు.
తొమ్మిది రోజుల పండుగ: ప్రతి రోజుకూ ప్రత్యేకత
బతుకమ్మను సాధారణంగా తొమ్మిది రోజులపాటు జరుపుకుంటారు. ప్రతి రోజుకు ఒక ప్రత్యేక పేరు, ఆచారం, నైవేద్యం ఉంటాయి. ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలను బట్టి కొన్ని వివరాల్లో మార్పులు కనిపించవచ్చు.
రోజు బతుకమ్మ పేరు
మొదటి రోజు ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ
రెండో రోజు అటుకుల బతుకమ్మ
మూడో రోజు ముద్దపప్పు బతుకమ్మ
నాలుగో రోజు నానబియ్యం బతుకమ్మ
ఐదో రోజు అట్ల బతుకమ్మ
ఆరో రోజు అలిగిన బతుకమ్మ
ఏడో రోజు వేపకాయల బతుకమ్మ
ఎనిమిదో రోజు వెన్నముద్దల బతుకమ్మ
తొమ్మిదో రోజు సద్దుల బతుకమ్మ
రోజువారీ నైవేద్యాల్లో అటుకులు, బియ్యం, పప్పులు, నువ్వులు, బెల్లం వంటి పదార్థాలు కనిపిస్తాయి. చివరి రోజు సద్దుల బతుకమ్మ సందర్భంగా వివిధ రకాల అన్నం నైవేద్యాలను సమర్పించే సంప్రదాయం ఉంది.
అయితే, ఆరో రోజు అలిగిన బతుకమ్మ (ఆర్రెం) పేరిట విరామం ఇస్తారు. ఆచరణ, కొన్ని నైవేద్యాల వివరాలు ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతాయి.
మహిళలే కేంద్రబిందువు
పూల సేకరణ నుంచి బతుకమ్మ పేర్చడం వరకు, నైవేద్యాల తయారీ నుంచి పాటలు పాడటం వరకు, సామూహిక వేడుకల నుంచి నిమజ్జనం వరకు మహిళలే ప్రధానంగా పాల్గొంటారు. పండుగ సందర్భంగా మహిళలు సంప్రదాయ దుస్తులు, ఆభరణాలతో అలంకరించుకుని బతుకమ్మల చుట్టూ వలయంగా నిలబడతారు. పాటలు పాడుతూ, చప్పట్లు కొడుతూ, ఒకే లయలో అడుగులు వేస్తూ ఆడతారు. ఈ వలయం ఒక అందమైన దృశ్యం మాత్రమే కాదు. మహిళలు ఒకరికొకరు దగ్గరవడానికి, తమ అనుభవాలను పంచుకోవడానికి, కుటుంబ బంధాలను గుర్తుచేసుకోవడానికి ఒక సామాజిక వేదికగా కూడా పనిచేస్తుంది. పెళ్లయి అత్తవారింటికి వెళ్లిన మహిళలు పుట్టింటికి వచ్చి బతుకమ్మలో పాల్గొనడం అనేక ప్రాంతాల్లో కనిపించే సంప్రదాయం. అక్కాచెల్లెళ్లు, తల్లీకూతుళ్లు, స్నేహితులు కలిసి పండుగ జరుపుకోవడం మహిళల మధ్య అనుబంధాన్ని బలపరుస్తుంది.
అందుకే బతుకమ్మను మహిళల పండుగగా మాత్రమే కాకుండా, వారి సామూహిక శక్తికి ప్రతీకగా కూడా చూడాలి.
బతుకమ్మ పాటలు..బతుకు బాట‌లు
బతుకమ్మ పండుగలో పూల తర్వాత అత్యంత ముఖ్యమైనది పాట.ఈ పాటల్లో దేవతల కథలు, పురాణ గాథలు మాత్రమే కాకుండా, మహిళల రోజువారీ జీవితాలు, కుటుంబ సంబంధాలు, గ్రామీణ వృత్తులు, వ్యవసాయం, సామాజిక సమస్యలు కూడా కనిపిస్తాయి.
పాటల్లో ప్రధానంగా తల్లి, తండ్రి, అన్న, తమ్ముడు, అక్కాచెల్లెళ్ల అనుబంధాలు, పుట్టింటిపై మహిళలకు ఉండే మమకారం, వివాహం, అత్తింటి జీవితం, కుటుంబ బాధ్యతలు, వ్యవసాయం, పంటలు, వర్షాలు, గ్రామీణ ఆచారాలు మహిళల సంతోషాలు, బాధలు, ఆశలు, సమకాలీన సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలు ఉంటాయి.
ఈ పాటల్లోని భాష కూడా పరిశోధనకు విలువైనది. తెలంగాణ ప్రాంతీయ పదాలు, పలుకుబడులు, సామెతలు, స్థానిక వ్యక్తీకరణలు పాటల ద్వారా తరతరాలకు చేరాయి. ముఖ్యంగా ఇవి మౌఖిక పాటలు. మహిళలు ఆశువుగా పాడే ఈ పాటలు అలా ఒక్కో తరానికి అందుతూ వ‌స్తున్నాయి. రాతపూర్వక చరిత్రలో స్థానం పొందని అనేక సాధారణ మహిళల అనుభవాలు బతుకమ్మ పాటల్లో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. ఈ పాటలు వినోదానికి మాత్రమే పరిమితం కావు. గ్రామీణ జీవితాన్ని, కుటుంబ సంబంధాలను, స్త్రీల భావోద్వేగాలను, స్థానిక చరిత్రను, పౌరాణిక గాథలను, సామాజిక పరిస్థితులను ప్రతిబింబిస్తాయి. అందుకే ఈ పాటలను మహిళలు తరతరాలుగా సృష్టించి, పాడుతూ, మార్చుకుంటూ వచ్చిన జానపద సాహిత్య సంపదగా చూడవచ్చు. మౌఖికంగా తరతరాలకు చేరిన ఈ పాటలు మహిళల జీవిత అనుభవాలను సమాజం ముందు ఉంచే సాంస్కృతిక మాధ్యమంగా పనిచేశాయి. అందువల్ల బతుకమ్మ పాటల పరిశోధన అనేది కేవలం జానపద సంగీత అధ్యయనం కాదు. అది మహిళల సామాజిక చరిత్రను తెలుసుకునే మార్గం కూడా.గతంలో వ్యవసాయం, కుటుంబ బంధాలు, దేవతా ఆరాధన ప్రధానంగా కనిపించిన పాటల్లో ఇప్పుడు నిరుద్యోగం, గ్రామీణ జీవన సంక్షోభం, పర్యావరణ సమస్యలు వంటి అంశాలు కూడా చోటు చేసుకుంటున్నాయి. దీనిని బతుకమ్మ సంప్రదాయానికి విరుద్ధంగా కాకుండా, జానపద సాహిత్యం సమకాలీన సమాజంతో ఎలా సంభాషిస్తుందో చూపించే పరిణామంగా పరిశీలించవచ్చు.తెలంగాణ మహిళల క‌ష్ట‌సుఖాల‌ను ప్ర‌స్తావిస్తూ ప‌రిష్కారాలు చూపించే పాటలు, అవి అత్త‌వారింట న‌డ‌చుకోవ‌ల‌సిన తీరును, గ‌ర్భ‌వ‌తిగా ఉన్న‌ప్పుడు తీసుకోవ‌ల‌సిన జాగ్ర‌త్త‌లు తెలియ‌జెప్పే పదాలు, ఆట పాట‌తో పుట్టింది. పాట ఆట‌తో నడిచింది. వ‌రి, జొన్న చేలు గాలికి క‌దిలిన రీతిలో శరీరాన్ని క‌దులుస్తూ…ప‌దం క‌దుపుతూ మహిళలు బతుకమ్మల చుట్టూ చ‌ప్ప‌ట్ల ద‌రువే బతుకమ్మ పాటలకు ప్రాణం. బతుకమ్మ వేడుకల్లో వివిధ ప్రాంతాల్లో పాడే పాటల్లో ఈ పాటల పేర్లు ప్రముఖంగా వినిపిస్తాయి:
– బతుకమ్మ బతుకమ్మ ఉయ్యాలో
– రామ రామ రామ ఉయ్యాలో
– ఒక్కేసి పువ్వేసి సందమామ
– ఏమేమి పువ్వొప్పునే గౌరమ్మ
– చిత్తు చిత్తుల బొమ్మ
– తంగేడు పువ్వుల్లో చందమామ
– ఒక్కేసి ఏలకపండే గౌరమ్మ
– ఊరికి ఉత్తరాన వలలో
– హిమవంతుని ఇంట్లో పుట్టి
– శ్రీ గౌరిని పూజించె
వీటిలో కొన్ని పాటలకు ప్రాంతాలవారీగా భిన్నమైన పాఠాలు, స్వరాలు, పదప్రయోగాలు కనిపిస్తాయి.
పాటల చివరలో వినిపించే ‘ఉయ్యాలో’, ‘చందమామ’, ‘వలలో’ వంటి పదాలు గేయాలకు లయను అందిస్తాయి. మహిళలు సమూహంగా పాడేందుకు వీలుగా పాటల నిర్మాణం ఉంటుంది.
స్థానిక ఆచారం నుంచి తెలంగాణ పోరాట రూపంగా..
బతుకమ్మ తెలంగాణలో చాలా కాలంగా కొనసాగుతున్న స్థానిక సంప్రదాయం. అయితే, ఆధునిక కాలంలో అది మరింత విస్తృతమైన ప్రాంతీయ గుర్తింపుగా ఎదిగింది.తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన ఉద్యమ సమయంలో భాష, సాహిత్యం, జానపద కళలు, పండుగలు ప్రాంతీయ అస్తిత్వాన్ని వ్యక్తం చేసే సాధనాలుగా ముందుకు వచ్చాయి. ఈ క్రమంలో బతుకమ్మకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం లభించింది. పూలతో బతుకమ్మ పేర్చడం, మహిళలు సంప్రదాయ పాటలు పాడటం, పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు ఒకచోట చేరడం తెలంగాణ సంస్కృతిని ప్రత్యక్షంగా ప్రదర్శించే కార్యక్రమాలుగా మారాయి. తెలంగాణ పర్యాటక శాఖ బతుకమ్మను రాష్ట్ర సాంస్కృతిక గుర్తింపులో ముఖ్యమైన భాగంగా పేర్కొంటోంది. బతుకమ్మకు రాష్ట్ర ఉద్యమం కొత్త ప్రాధాన్యాన్ని కల్పించినప్పటికీ, దాని మూలాలు ఉద్యమానికి ముందున్న స్థానిక ప్రజల ఆచారాలు, పాటలు, సామూహిక జీవనంలో ఉన్నాయి. ఉద్యమం బతుకమ్మను సృష్టించలేదు. అప్పటికే ఉన్న బతుకమ్మకు విస్తృతమైన రాజకీయ, సాంస్కృతిక గుర్తింపును కల్పించింది.
తెలంగాణ జాగృతి పాత్ర
తెలంగాణ ఉద్యమ సమయంలో బతుకమ్మను విస్తృత స్థాయిలో నిర్వహించిన సంస్థల్లో తెలంగాణ జాగృతి ఒకటి.
సంస్థ తన అధికారిక వెబ్‌సైట్‌లో ప్రచురించిన చరిత్ర ప్రకారం, రాష్ట్ర ఏర్పాటు కంటే ముందు తెలంగాణ ప్రాంతంలోని పది జిల్లాల్లో పెద్ద ఎత్తున బతుకమ్మ వేడుకలు నిర్వహించినట్లు పేర్కొంది. హైదరాబాద్ ట్యాంక్‌బండ్‌పై బతుకమ్మ నిర్వహణకు అనుమతి పొందడంలోనూ, జిల్లాల్లో అధికారిక వేడుకలకు బడ్జెట్ కేటాయించాలని ప్రభుత్వాన్ని కోరడంలోనూ తమ పాత్ర ఉందని సంస్థ వివరించింది. బతుకమ్మ విస్తరణలో ఇతర సంస్థలు, జానపద కళాకారులు, స్థానిక మహిళా సంఘాలు, తెలంగాణ ఉద్యమ కార్యకర్తలు, పత్రికలు, మీడియా కూడా తమ వంతు పాత్ర పోషించాయి.
బహుజన బతుకమ్మ.. పండుగకు మరో సామాజిక కోణం
బతుకమ్మను తెలంగాణ అస్తిత్వానికి ప్రతీకగా గుర్తించిన వారిలో జానపద గాయని, ప్రజా ఉద్యమకారిణి విమలక్క కూడా ముఖ్యమైన వ్యక్తి. ఆమె నాయకత్వంలోని అరుణోదయ సాంస్కృతిక సమాఖ్య తెలంగాణ ఉద్యమ సమయంలో పాటలు, జానపద కళారూపాల ద్వారా ప్రజలను చైతన్యపరిచింది.బతుకమ్మను మహిళల సాంస్కృతిక వేడుకగా మాత్రమే కాకుండా, సామాజిక సమస్యలను చర్చించే వేదికగా కూడా ఉపయోగించాలన్నది విమలక్క నిర్వహించే ‘బహుజన బతుకమ్మ’ కార్యక్రమాల్లో కనిపించే ప్రధాన భావన.
విశ్వ‌వ్యాప్త‌మైన బతుకమ్మ
ఒకప్పుడు గ్రామాల్లోని వీధులు, ఇళ్ల ముందర, చెరువుల పరిసరాల్లో ఎక్కువగా కనిపించిన బతుకమ్మ వేడుకలు ఇప్పుడు పట్టణాల్లోని కాలనీలు, అపార్ట్‌మెంట్లు, కార్యాలయాలు, విద్యాసంస్థలు వంటి ప్రదేశాలకు విస్తరించాయి.
హైదరాబాద్ వంటి నగరాల్లో పెద్ద ఎత్తున వేడుకలు నిర్వహిస్తున్నారు. తెలంగాణకు చెందిన ప్రజలు ఇతర రాష్ట్రాల్లో, విదేశాల్లో స్థిరపడిన ప్రాంతాల్లో కూడా బతుకమ్మను జరుపుకుంటున్నారు. భారత ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక శాఖ 2022లో ఢిల్లీలోని కర్తవ్యపథ్ వద్ద బతుకమ్మ వేడుకను నిర్వహించింది. ఇది తెలంగాణ పండుగకు జాతీయ స్థాయిలో లభించిన గుర్తింపుకు ఒక ఉదాహరణ. అయితే, పట్టణాలు, విదేశాల్లో జరిగే వేడుకల రూపం గ్రామీణ సంప్రదాయానికి భిన్నంగా ఉండవచ్చు. కొన్ని చోట్ల స్థానిక పూలకు బదులుగా అందుబాటులో ఉన్న పూలను ఉపయోగిస్తారు. మరికొన్ని చోట్ల పెద్ద వేదికలు, రికార్డు చేసిన పాటలు, సాంస్కృతిక ప్రదర్శనలు ప్రధానంగా ఉంటాయి.
ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, విద్యాసంస్థల్లో బతుకమ్మ
బతుకమ్మ రాష్ట్రవ్యాప్త ఉత్సవంగా విస్తరించడంతో ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, విద్యాసంస్థలు, ఉద్యోగ సంఘాలు, రాజకీయ పార్టీలు కూడా వేడుకలను నిర్వహిస్తున్నాయి. ఇలాంటి కార్యక్రమాలు కొత్త తరాలకు బతుకమ్మ సంప్రదాయాన్ని పరిచయం చేయడానికి ఉపయోగపడతాయి. అయితే పండుగను కేవలం అలంకరణలు, పోటీలు, వేదికలకే పరిమితం చేయకుండా, దాని పాటలు, ఆచారాలు, చరిత్ర, పర్యావరణ సందేశాన్ని కూడా విద్యార్థులకు పరిచయం చేయాలి. ఈ ఏడాది బతుకమ్మ వేడుకలకు తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేస్తోంది. బతుకమ్మ వేడుకల నిర్వహణ కోసం ప్రభుత్వం రూ.10 కోట్లు మంజూరు చేసింది. అక్టోబరు 10 నుంచి 18 వరకు తొమ్మిది రోజులపాటు ఉత్సవాలు నిర్వహించనున్నారు. అక్టోబరు 18న హైదరాబాద్ ట్యాంక్‌బండ్‌పై ప్రధాన సద్దుల బతుకమ్మ వేడుక నిర్వహించేందుకు ఏర్పాట్లు చేస్తున్నారు. ఈ కార్యక్రమంలో వందలాది కళాకారులు సంప్రదాయ కళారూపాలను ప్రదర్శించనున్నారు. ప్రధాన కూడళ్లలో బతుకమ్మ నమూనాలను ఏర్పాటు చేయడం, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలకు విద్యుద్దీపాల అలంకరణ చేయడం వంటి ఏర్పాట్లను కూడా అధికారులు పరిశీలించారు. ప్రతి గ్రామంలో బతుకమ్మ వేడుకలను ఘనంగా నిర్వహించాలని మంత్రి సీతక్క పిలుపునిచ్చారు. బతుకమ్మ ఆడే ప్రదేశాలు, చెరువులు, కుంటలు, ఘాట్ల వద్ద పరిశుభ్రత పాటించాలని, అవసరమైన చోట విద్యుద్దీపాలు, తాగునీరు వంటి సౌకర్యాలు కల్పించాలని అధికారులకు సూచించారు.
బతుకమ్మ ముందున్న సవాళ్లు
బతుకమ్మకు రాష్ట్రవ్యాప్త గుర్తింపు పెరిగినప్పటికీ, కొన్ని అంశాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ అవసరం. ముఖ్యంగా
సంప్రదాయ పూల మొక్కలను పెంచేందుకు గ్రామాలు, పాఠశాలలు, స్థానిక సంస్థలు చర్యలు చేపట్టాలి. నిమజ్జనం తర్వాత చెరువుల్లో పేరుకుపోయే పూలతోపాటు ప్లాస్టిక్, ఇతర చెత్తను తొలగించాలి. పెద్దవారికి తెలిసిన పాత పాటలను సేకరించి ఆడియో, వీడియో, లిఖిత రూపాల్లో భద్రపరచాలి. ప్రాంతాలవారీగా బతుకమ్మ పద్ధతులు, నైవేద్యాలు, పాటలు, ఆచారాల్లో ఉన్న వైవిధ్యాన్ని, మూల సంప్రదాయాలను రికార్డు చేయాలి. విశ్వవిద్యాలయాలు, జానపద పరిశోధనా సంస్థలు బతుకమ్మపై అంతరశాఖా పరిశోధనలు చేపట్టాలి.పెద్ద వేడుకలు నిర్వహించినా, మహిళల భాగస్వామ్యం, స్థానిక పాటలు, ప్రకృతి ఆరాధన వంటి మూల అంశాలు మరుగున పడకుండా చూడాలి.
ఈ చర్యలు బతుకమ్మను కేవలం వార్షిక వేడుకగా కాకుండా, తరతరాలకు అందించాల్సిన సాంస్కృతిక వారసత్వంగా కాపాడటానికి సహాయపడతాయి.
బతుకమ్మ పూలకు ఔషధ విలువలు ఉన్నాయా?
బతుకమ్మ పూలకు ఔషధ విలువలు ఉన్నాయా? అనే అంశంపై శాస్త్రీయ పరిశోధనలు కూడా జరిగాయి.2017లో Flora and Fauna పరిశోధనా పత్రికలో ప్రచురితమైన “Ethnomedicinal Properties of Bathukamma (Telangana State Floral Festival) Flowers” అనే పరిశోధనా వ్యాసాన్ని పి. సరిత, యు. అనితాదేవిలు రచించారు. బతుకమ్మలో ఉపయోగించే పూలకు సంబంధించిన సంప్రదాయ ఔషధ పరిజ్ఞానం, వాటి వృక్ష వైవిధ్యం, గ్రామీణ సమాజాల్లో వాటి వినియోగాలను ఈ అధ్యయనం పరిశీలించింది. ఈ అధ్యయనం వృక్ష వైవిధ్యం, సంప్రదాయ ఔషధ వినియోగాలు, స్థానిక మొక్కలపై ఉన్న పరిజ్ఞానాన్ని గుర్తించడం ద్వారా బతుకమ్మకు మరో శాస్త్రీయ కోణాన్ని అందించింది. ఇది 2022లో ప్రచురితమైంది.
బతుకమ్మ పాటలపై విశ్వవిద్యాలయ పరిశోధనలు
నల్గొండ జిల్లా దేవ‌ర‌కొండ‌కు చెందిన క‌వ‌యిత్రి, ర‌చ‌యిత్రి డాక్టర్ బండారు సుజాతా శేఖ‌ర్ తెలంగాణ బతుకమ్మ పాటలు – పౌరాణిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక, భాషా ప‌రిశీల‌న అనే అంశంపై ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ నుంచి తొలిసారిగా పరిశోధన చేశారు. సంగీతం, సాహిత్యం, భాషా విశేషాలు, మాధుర్యాలు అన్నింటిని ప‌రిశోధించారు. చారిత్ర‌క, పౌరాణిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక విశేషాల‌ను అధ్యయనం చేశారు. తెలంగాణ‌లోని అప్ప‌టి 9 జిల్లాల‌లో విస్తృతంగా ప‌ర్య‌టించి స‌మాచారం సేక‌రించారు. అనేక గాథలను వెలికి తీశారు. కొన్ని వంద‌ల పాటలను సేక‌రించారు. 2002లో ఆమె పరిశోధన పూర్తి చేసి డాక్ట‌రేట్ ప‌ట్టా అందుకున్నారు. ఇప్ప‌టికీ బతుకమ్మపై విస్తృతంగా ప్ర‌చారం చేస్తున్నారు. క‌వ‌యిత్రి, గాయ‌కురాలు అయిన ఆమె నేడు తెలంగాణలో బతుకమ్మ గురించి సాధికారికంగా చెప్ప‌గ‌లిగిన మ‌హిళ‌గా గుర్తింపుపొందారు. బతుకమ్మను బ‌తికించాల‌ని, స‌హ‌జ సిద్ధ‌మైన పాటలను త‌ర్వాతి తరానికి అందించాల‌ని ఆమె కోరుతున్నారు.
తెలుగు ఉపాధ్యాయుడు ఈ. వినయ్‌కుమార్ “తెలంగాణ సంస్కృతిలో బతుకమ్మ పాటలు–సామాజిక విశ్లేషణ” అనే అంశంపై ఐదేళ్లపాటు పరిశోధన చేశారు. డాక్టర్ అజ్మీరా సిల్మానాయక్ పర్యవేక్షణలో సాగిన ఈ పరిశోధన కోసం ఆయన మహబూబ్నగర్, వికారాబాద్, మెదక్, సంగారెడ్డి, రంగారెడ్డి, ఆదిలాబాద్, వరంగల్, మంచిర్యాల, నిజామాబాద్ జిల్లాల్లో పర్యటించారు.మహిళలు బతుకమ్మ సందర్భంగా పాడే పాటలు, వాటి భాషా విశేషాలు, ప్రజలపై వాటి ప్రభావం, మహిళల మనోభావాలు వంటి అంశాలను పరిశీలించారు. ఈ పరిశోధన ప్రాధాన్యం ఏమిటంటే, బతుకమ్మను కేవలం పండుగగా కాకుండా పాటలు, భాష, మహిళల భావోద్వేగాలు, సామాజిక జీవితం కలిసిన పరిశోధనా అంశంగా అధ్యయనం చేసింది.
డాక్టర్ ప్రభావతి సి. రెడ్డి బతుకమ్మ పాటల సంప్రదాయంపై చేసిన అధ్యయనం కూడా అంతర్జాతీయ అకడమిక్ ప్రచురణలో చోటు చేసుకుంది. బతుకమ్మలో పూలతో రూపొందించే దేవతా స్వరూపం, మహిళల పాటలు, నృత్యాలు, జీవన చక్రానికి సంబంధించిన భావనలు ఆమె అధ్యయనంలోని ముఖ్యాంశాలు.
దాయి శ్రీశైలం ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు విభాగం ద్వారా ‘మహబూబ్నగర్ జిల్లా – బొడ్డెమ్మ పాటలు – జనజీవన చిత్రణ’ అనే అంశంపై పీహెచ్‌డీ పరిశోధన చేశారు. ఈ పరిశోధన నేరుగా బతుకమ్మపై కాకుండా, బతుకమ్మకు ముందు నిర్వహించే బొడ్డెమ్మ పండుగ, దానికి సంబంధించిన పాటలు, జనజీవనంపై దృష్టి సారించింది.
బతుకమ్మపై వెలువడిన పుస్తకాలు.. ఒక సాహిత్య సంపద
బతుకమ్మపై తెలుగు, ఇంగ్లిష్ భాషల్లో పలు పుస్తకాలు వెలువడ్డాయి. వాటిలో చరిత్ర, పాటలు, మహిళల అనుభవాలు, పూల సంప్రదాయం, సాంస్కృతిక విశ్లేషణ వంటి అంశాలు కనిపిస్తాయి.
- ‘ఒక్కొక్క పువ్వేసి సందమామ’
మామిడి హరికృష్ణ సంపాదకత్వంలో వెలువడిన ‘ఒక్కొక్క పువ్వేసి సందమామ’ బతుకమ్మ చరిత్ర, సంప్రదాయాలపై 55 మంది మహిళా రచయిత్రులు రాసిన వ్యాసాల సంకలనం.
ఈ గ్రంథం బతుకమ్మను మహిళల అనుభవాలు, సంప్రదాయాలు, సాంస్కృతిక జ్ఞాపకాల కోణంలో అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడుతుంది. తెలంగాణ రాష్ట్ర భాషా, సాంస్కృతిక శాఖ ఈ పుస్తకాన్ని ప్రచురించినట్లు గ్రంథ వివరాలు సూచిస్తున్నాయి.
- ‘Bathukamma: The Empowering Songs and Stories of Women of Telangana in India’
ప్రభావతి సి. రెడ్డి రచించిన ఈ ఇంగ్లిష్ పుస్తకం అమెరికన్ తెలుగు అసోసియేషన్ ద్వారా ప్రచురితమైంది.
బతుకమ్మ పాటల ద్వారా మహిళల జీవితాలు, వారి సామాజిక అనుభవాలు, గ్రామీణ సంస్కృతి, ప్రకృతితో అనుబంధం ఎలా వ్యక్తమవుతాయో ఈ పుస్తకం వివరిస్తుంది. విదేశాల్లో నివసించే తెలుగు ప్రజలకు తెలంగాణ సంస్కృతిని పరిచయం చేయడంలో కూడా ఇది ఉపయోగపడుతుంది.
- ‘Boddemma–Bathukamma Patalu’
ఈ గ్రంథం బొడ్డెమ్మ, బతుకమ్మ పండుగల్లో పాడే జానపద పాటలను సంకలనం చేస్తుంది. అందుబాటులో ఉన్న గ్రంథ వివరాల ప్రకారం, ఇందులో పాటల పదాలు, సంగీత సంబంధిత వివరాలు, చిత్రాలు ఉన్నాయి.
ఈ పుస్తకాలతోపాటు బతుకమ్మపై వివిధ పత్రికల్లో ప్రచురితమైన ప్రత్యేక వ్యాసాలు, పాటల సంకలనాలు, ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక ప్రచురణలు కూడా ఈ సంప్రదాయాన్ని నమోదు చేయడంలో పాత్ర పోషించాయి.
ప్రతి అంశం ఒక సందేశం
బతుకమ్మ పండుగలోని ప్రతి అంశం ఒక సందేశాన్ని ఇస్తుంది. పూలు ప్రకృతి అందాన్ని గుర్తుచేస్తాయి. గౌరమ్మ ఆరాధన జీవితం పట్ల విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. జానపద పాటలు మహిళల అనుభవాలను తరతరాలకు అందిస్తాయి. వలయాకారంలో జరిగే ఆట ఐక్యతను సూచిస్తుంది. చెరువులో నిమజ్జనం నీటి వనరులతో మనిషికున్న అనుబంధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. అయితే బతుకమ్మకు అసలైన జీవం భారీ వేదికల్లోనో, అలంకరణల్లోనో, అధికారిక కార్యక్రమాల్లోనో మాత్రమే లేదు. గ్రామాల్లో మహిళలు తమ చేతులతో పూలను పేర్చి, చుట్టూ చేరి పాటలు పాడే దృశ్యంలోనూ ఉంది. తమ అమ్మమ్మల నుంచి నేర్చుకున్న పాటలను మనవరాళ్లకు నేర్పించే సందర్భంలోనూ ఉంది. ఒక పూల పండుగ ఎలా ఒక ప్రాంతపు సాంస్కృతిక గుర్తింపుగా మారుతుందో బతుకమ్మ అందుకు ఉదాహరణ. పూలను దేవతగా కొలవడం ద్వారా ప్రకృతిని గౌరవించడం.. పాటల ద్వారా చరిత్రను భద్రపరచడం.. ఆట ద్వారా మహిళలను ఒక్కచోట చేర్చడం.. పండుగ ద్వారా ప్రాంతీయ అస్తిత్వాన్ని చాటిచెప్పడం.. ఈ నాలుగు ప్రత్యేకతల సమ్మేళనమే బతుకమ్మ. అందుకే బతుకమ్మ తెలంగాణ ప్రజలకు ఒక పండుగ మాత్రమే కాదు. అది వారి జీవన సంస్కృతి, మహిళల సామూహిక చైతన్యం, ప్రకృతి పట్ల గౌరవం, తరతరాల జానపద వారసత్వానికి ప్రతీక. పూలు వాడిపోవచ్చు.. కానీ వాటితో అల్లుకున్న జ్ఞాపకాలు వాడిపోవు. పాట ముగియవచ్చు.. కానీ దాని లయ తరతరాలకూ వినిపిస్తూనే ఉంటుంది. బతుకమ్మలోని ఈ సాంస్కృతిక జీవశక్తే తెలంగాణ అస్తిత్వాన్ని నిరంతరం సజీవంగా ఉంచుతోంది. బతుకమ్మ స‌మాన‌త్వానికి ప్రతీక. మ‌హిశా శ‌క్తి స‌మ‌ష్టి శక్తికి సంకేతం.
News at Glance:
https://thetelugucalendar.com/festivals/bathukamma-2026/?utm
https://journal.southindianhistorycongress.org/journals/articles/2016/SIHC_2016_V36_148.pdf?utm
https://www.tourism.telangana.gov.in/page/festivals-and-fairs?utm
https://www.ntnews.com/rangareddy/rangareddy-district-news-1136-807025?utm
https://www.telanganajagruthi.org/our-history/bathukamma-festival/?utm
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1862691&lang=2®=3&utm
BY RAVIKANTI SRIINIVAS