ഒക്ടോബര്‍ 11 ഞായറാഴ്ച രാത്രി ജസ്റ്റിസ് ജോയ് മല്യ ബാഗ്, ചിഫ് ജസ്റ്റിസ് വി മോഹനന്‍ എന്നിവരടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് പ്രതിപക്ഷ സംഘടനകളുടെ ഹര്‍ജി പരിഗണിച്ചത്. ക്രമസമാധാന പ്രശ്‌നത്തിന്റെ ഭാഗമായി കരുതല്‍ തടങ്കലില്‍ ആക്കിയവരെ വിട്ടയക്കുക, മെട്രോയും ഇന്റര്‍നെറ്റും പുന:സ്ഥാപിക്കുക തുടങ്ങിയ ആവശ്യങ്ങളായിരുന്നു ഉന്നയിച്ചത്. പ്രതിഷേധത്തെ തുടര്‍ന്ന് മെട്രോ സര്‍വീസ് നിര്‍ത്തലാക്കിയതിനെതിരെ കേന്ദ്ര ആഭ്യന്തര സെക്രട്ടറി, ഡല്‍ഹി പോലീസ് മേധാവി ,ഡി എം ആര്‍ സി എന്നിവര്‍ക്ക് കോടതി അലക്ഷ്യ കേസ് എടുക്കുകയും ചെയ്തു. സുപ്രീംകോടതിയുടെ അര്‍ദ്ധരാത്രിയിലെ ഈ സിറ്റിംഗ് നിയമവിധേയമാണോ? രാജ്യത്തിനെതിരെ ഭരണകൂടത്തെ അസ്ഥിരപ്പെടുത്താന്‍ രക്തരൂക്ഷിത വിപ്ലവം നടത്താനും വിദേശ ശക്തികളുടെ സഹായത്തോടെ, സാമ്പത്തിക പിന്‍ബലത്തോടെ രാഷ്ട്രവിരുദ്ധ ശക്തികള്‍ അരാജകത്വം നടപ്പിലാക്കുമ്പോള്‍ അതിന് ചൂട്ടുപിടിക്കാന്‍ നിയമവിരുദ്ധമായി അര്‍ദ്ധരാത്രി കോടതി കൂടേണ്ട എന്ത് സാഹചര്യമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നതെന്ന് സാധാരണക്കാരായ നികുതിദായകരെ ബോധ്യപ്പെടുത്താനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം നീതിപീഠത്തിനുണ്ട്.

ഇത്തരത്തില്‍ സുപ്രീംകോടതി രാത്രി സിറ്റിംഗ് നടത്തിയത് ഭാരതത്തിന്റെ താല്‍പര്യത്തിനുവേണ്ടി ആയിരുന്നില്ല എന്നതാണ് പൊതുജനങ്ങളെ അലോസരപ്പെടുത്തുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രശ്‌നം.

2015 ജൂലൈ 29 ന് പുലര്‍ച്ചെ രണ്ടുമണിക്ക് ഇതേപോലെതന്നെ സുപ്രീംകോടതി ഒരു ഹര്‍ജി പരിഗണിച്ചിരുന്നു. അത് 1993 ലെ മുംബൈ സ്‌ഫോടനത്തില്‍ 257 പേര്‍ കൊല്ലപ്പെട്ട കേസിലെ പ്രതി യാക്കൂബ് മേമന് വധശിക്ഷ ഒഴിവാക്കാന്‍ വേണ്ടിയായിരുന്നു. രാഷ്ട്രത്തിനെതിരെ യുദ്ധം നടത്തിയ ഭീകര തീവ്രവാദികളുടെ ആവശ്യത്തിനനുസരിച്ച് തുറന്ന കോടതി എന്തുകൊണ്ട് മരണമടഞ്ഞ നിരപരാധികളും നിസ്സഹായരുമായ സാധാരണക്കാരായ ഭാരത പൗരന്റെ കണ്ണുനീര്‍ കണ്ടില്ല എന്ന ചോദ്യം പൊതുസമൂഹം ഉയര്‍ത്തിയിരുന്നു.

അടുത്ത ശ്രദ്ധേയമായ രാത്രികാല സിറ്റിംഗ് 2023 ജൂലൈ ഒന്നിനായിരുന്നു.ഗുജറാത്തില്‍ നരേന്ദ്രമോദിയെ വേട്ടയാടിയ ടീസ്റ്റ സെത്തല്‍വാദിനു വേണ്ടിയാണ് രാത്രികാല സിറ്റിംഗ് നടത്തിയത്. നരേന്ദ്രമോദിക്ക് ഗുജറാത്ത് കലാപത്തില്‍ പങ്കുണ്ടെന്ന് ആരോപിച്ച് സുപ്രീം കോടതി വരെ എത്തിയ കേസില്‍ സക്കിയാ ജഫ്രീയും ടീസ്റ്റ സെത്തല്‍വാദുമാണ് മുന്നിലുണ്ടായിരുന്നത്. സുപ്രീംകോടതി നിയോഗിച്ച പ്രത്യേക അന്വേഷണസംഘത്തിന് നേതൃത്വം നല്‍കിയത് മുന്‍ ഡിജിപി കെ ആര്‍ രാഘവന്‍ ആയിരുന്നു. ഇന്ത്യന്‍ പോലീസിലെ തന്നെ ഏറ്റവും സത്യസന്ധനും മികച്ച ഉദ്യോഗസ്ഥന്‍ എന്നും പേരെടുത്ത അദ്ദേഹം പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്രമോദിയുടെയും മറ്റൊരു മൂന്നുപേരുടെയും പങ്കാണ് അന്വേഷിച്ചത്. സാക്ഷ്യമൊഴികളും രേഖകളും ടെലിഫോണ്‍ രേഖകളും പരിശോധിച്ചാണ് മോദിക്ക് സംഭവവുമായി യാതൊരു ബന്ധവുമില്ല എന്ന് കണ്ടെത്തിയത്. ജസ്റ്റിസ് എ എം ഖാന്‍ വില്‍കറിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മൂന്നംഗ ബെഞ്ചാണ് റിപ്പോര്‍ട്ട് പരിഗണിച്ചത്. ടീസ്റ്റ സെത്തല്‍വാദ് അധമലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് കേസ് ഫയല്‍ ചെയ്തതെന്ന് ബെഞ്ച് വിലയിരുത്തി. തെറ്റായ രേഖകളും തെളിവുകളും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള അവരുടെ ശ്രമം വിധിയില്‍ എടുത്തുകാട്ടി. വ്യാജ സാക്ഷികളെ സൃഷ്ടിക്കാനും അവരെ പഠിപ്പിക്കാനും നടത്തിയ ശ്രമവും സ്‌പെഷ്യല്‍ ഇന്‍വെസ്റ്റിഗേഷന്‍ ടീം കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. അത് ഉദ്ധരിച്ച സുപ്രീംകോടതിയും വളരെ വ്യക്തമായി ഇക്കാര്യത്തില്‍ ഗൂഢാലോചന, വ്യാജരേഖ ചമയ്ക്കല്‍, വ്യാജ തെളിവുണ്ടാക്കാന്‍ എന്നിവ നടത്തിയതായി കണ്ടെത്തി. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് 2022 ജൂണ്‍ 25 ന് അവരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തത്. ഹൈക്കോടതി അടക്കം ജാമ്യം നിഷേധിച്ചതിനെ തുടര്‍ന്ന് സെപ്റ്റംബറില്‍ ചീഫ് ജസ്റ്റീസ് യു.യു ലളിത് അധ്യക്ഷനായ ബെഞ്ച് അവര്‍ക്ക് ഇടക്കാല ജാമ്യം അനുവദിച്ചു. വീണ്ടും ജാമ്യത്തിനായി നല്‍കിയ ഹര്‍ജി 2023 ജൂലൈ ഒന്നിന് ഗുജറാത്ത് ഹൈക്കോടതി തള്ളുകയും ഉടന്‍ കീഴടങ്ങാന്‍ നിര്‍ദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. അന്ന് വൈകിട്ട് തന്നെ സുപ്രീംകോടതി അവരുടെ ജാമ്യാപേക്ഷ പരിഗണിച്ചു. അഭയ് എസ്, ഒ.കെ പ്രശാന്ത് കുമാര്‍ മിശ്ര എന്നിവരടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് കേസ് പരിഗണിച്ചതെങ്കിലും അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ഉണ്ടായതിനെ തുടര്‍ന്ന് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ചന്ദ്രചൂഡ് മൂന്നംഗ ഡിവിഷന്‍ ബെഞ്ചിന് ഹര്‍ജി വിട്ടു. ജസ്റ്റിസ് ബി ആര്‍ ഗവായ്, എ എസ് ബൊപ്പണ്ണ, ദീപാങ്കര്‍ ദത്ത എന്നിവടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് രാത്രി 9.15 ന് സിറ്റിംഗ് നടത്തിയത്. ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവ് സ്റ്റേ ചെയ്ത സുപ്രീംകോടതി ഇവര്‍ക്ക് ജാമ്യം അനുവദിക്കുകയും ചെയ്തു. ജൂലൈ 19ന് വീണ്ടും കേസ് പരിഗണിച്ച് സ്ഥിര ജാമ്യവും അനുവദിച്ചു.

അതിനുശേഷമാണ് ഇപ്പോള്‍ മൂന്നാമത്തെ കേസ് രാത്രി സിറ്റിംഗ് നടത്തിയത്. മൂന്ന് കേസിലും രാഷ്ട്രവിരുദ്ധ ശക്തികള്‍ക്ക് വേണ്ടിയായിരുന്നു എന്നത് കോടതിയുടെ നിഷ്പക്ഷതയും സത്യസന്ധതയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതാണ് എന്നാണ് പൊതുവേ ഉയരുന്ന വിലയിരുത്തല്‍.

ഭാരതത്തിലെ സാധാരണക്കാരായ പൗരന്മാര്‍ക്ക് കിട്ടാത്ത ആനുകൂല്യം അരാജകവാദികള്‍ക്ക് രാത്രികാല സിറ്റിംഗ് നടത്തി നല്‍കുന്നത് നീതിയുടെ നിഷ്പക്ഷതയ്ക്ക് അനുയോജ്യമാണോ എന്നകാര്യം ന്യായാധിപസമൂഹം തന്നെ ആലോചിക്കേണ്ടതല്ലേ. കേരളത്തില്‍ വ്യാജ ഡ്രഗ്‌സ് കേസില്‍ അറസ്റ്റിലായ ഷീല സണ്ണി എന്ന വനിതയെ 72 ദിവസമാണ് തടവിലിട്ടത്. കേസും തെളിവുകളും വ്യാജമാണെന്ന് പിന്നീട് കോടതി കണ്ടെത്തി.

പോക്‌സോ-ബലാത്സംഗ കേസുകളില്‍ ഒരുവര്‍ഷത്തിനുള്ളില്‍ തന്നെ കേസ് വിചാരണ ചെയ്ത് പൂര്‍ത്തിയാക്കണം എന്നാണ് ചട്ടം. രണ്ട് ലക്ഷ ത്തോളം കേസുകളാണ് പോക്‌സോ-ബലാല്‍സംഗ വിഭാഗത്തില്‍ കെട്ടിക്കിടക്കുന്നത്. കുഞ്ഞുങ്ങള്‍ക്ക് പോലും കൊടുക്കാത്ത നീതി അരാജകത്വവാദികള്‍ക്ക് എങ്ങനെ കിട്ടുന്നു എന്നത് സുപ്രീംകോടതി പരിഗണിക്കണം.

2026 ഒക്ടോബറിലെ കണക്കനുസരിച്ച് 95,977 കേസുകള്‍ സുപ്രീംകോടതിയില്‍ കെട്ടിക്കിടക്കുന്നു. ഇവയില്‍ 73,447 സിവില്‍ കേസുകളും 22,554 ക്രിമിനല്‍ കേസുകളും ആണ്. ഇവയില്‍ പതിനായിരം എണ്ണം പത്തുവര്‍ഷത്തില്‍ കൂടുതല്‍ പഴക്കമുള്ളതാണ്. 500 എണ്ണം 20 വര്‍ഷത്തില്‍ കൂടുതല്‍ പഴക്കമുള്ളവ. 26 കേസുകള്‍ 30 വര്‍ഷത്തില്‍ കൂടുതല്‍ പഴക്കമുള്ളതാണ്. ഒക്ടോബര്‍ ആറാം തീയതിയിലെ കണക്കനുസരിച്ച് ഭാരതത്തില്‍ മുഴുവന്‍ 59 ദശലക്ഷം കേസുകളാണ് കെട്ടിക്കിടക്കുന്നത്. ഇവയില്‍ 180,000 എണ്ണം 30 വര്‍ഷം പഴക്കമുള്ളതാണ്. 5.24 കോടി കേസുകളാണ് ജില്ലാ കോടതികളില്‍ ഉള്ളത്. 65.32 ലക്ഷം കേസുകളാണ് ഹൈക്കോടതികളില്‍ ഉള്ളത്. ഈ കേസുകളില്‍ പകുതി ഭാഗത്തിലും സര്‍ക്കാരുകളാണ് പരാതിക്കാര്‍. 20 ശതമാനം കേസുകള്‍ ഭൂമിയും സ്വത്തും സംബന്ധിച്ചുള്ളതാണ്. ലോകത്ത് തന്നെ ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ കേസുകള്‍ കെട്ടിക്കിടക്കുന്നത് ഭാരതത്തിലെ കോടതികളിലാണ്. ഇപ്പോഴുള്ള കേസുകള്‍ ഇന്നത്തെ നിലയില്‍ തീര്‍പ്പുകല്‍പ്പിക്കാനാണെങ്കില്‍ പോലും 324 വര്‍ഷം വേണ്ടിവരും എന്നാണ് വിദഗ്ധര്‍ പറയുന്നത്. ഈ കേസുകളില്‍ പലതിലും നീതി നിഷേധിക്കപ്പെടുകയോ നിരപരാധികള്‍ ശിക്ഷിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നു എന്നതും പ്രത്യേക ശ്രദ്ധയിര്ഹിക്കുന്നതാണ്. 2026 ഏപ്രില്‍ 22 ന് ബീഹാര്‍ ഹൈക്കോടതി തെളിവില്ലാതെ കുറ്റവിമുക്തനാക്കി വിട്ട ആള്‍ 28 വര്‍ഷം നിരപരാധിയായിട്ടും ജയിലില്‍ കിടന്നു എന്ന് നീതിപീഠം തന്നെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയിട്ടുണ്ട്.

ഭീകരാക്രമണകേസിലെ പ്രതികള്‍ക്കും രാജ്യവിരുദ്ധ ശക്തികള്‍ക്കും അരാജകത്വവാദികള്‍ക്കും വേണ്ടി രാത്രികാല സിറ്റിംഗ് നടത്തുന്ന ജഡ്ജിമാര്‍ ആഴ്ചയില്‍ ഒരുദിവസം അധിക സിറ്റിങ് നടത്തിയിരുന്നെങ്കില്‍ കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന കേസുകളില്‍ ഭൂരിപക്ഷത്തിനും വിധി കല്‍പ്പിക്കാന്‍ കഴിയുമായിരുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജിമാരുടെ രാത്രികാല സിറ്റിംഗില്‍ പൊതുസമൂഹത്തില്‍ എതിര്‍പ്പ് ഉയരുന്നതും. സാമൂഹ്യ മാധ്യമങ്ങളില്‍ സുപ്രീംകോടതിയുടെ രാത്രികാല സ്‌പെഷ്യല്‍ സിറ്റിങ്ങിനെതിരെ വ്യാപക വിമര്‍ശനം ഉയര്‍ന്നതും കാണാതിരുന്നുകൂടാ. യാക്കൂബ് മേമനും ടീസ്റ്റാ സെത്തല്‍വാദിനും അഭിജിത് ദീപ്‌കെയ്ക്കും നേഹ ബോറക്കും മാത്രം കിട്ടുന്ന പരിഗണന ഭാരതത്തിലെ സാധാരണക്കാര്‍ക്ക് കിട്ടേണ്ടതല്ലേ എന്ന ചോദ്യത്തിന് രാത്രികാല സിറ്റിംഗ് നടത്തിയവര്‍ തന്നെ മറുപടി പറയണം.

Reference

1. Supreme Court Observer https://share.google/A6GpD7MUjYwgox2XH

2. Supreme Court of India https://share.google/9K5xNvzEwwOP7MJJE

3. Supreme Court of India https://share.google/9r9lvncMHMcxMrjj9

4. Supreme Court of India https://share.google/Np5dJwWz6UBxndp90

5. Facebook https://share.google/OhDU4haSz1CCpLlQM

6. Business Standard https://share.google/YOFAMdYW1I4UofiQ8

– ജി കെ

Analytical view/ Analysis: How the special privilege of Supreme Court’s late night sittings are focused and vested only to terrorists and Anti-National forces? The time is came out to question the neutrality and priorities of judiciary. Now also following the colonial standards of vacation and work ethics on one side and piling up the cases on other side. The justice denied to ordinary citizens of India are given to anti nationals by late night sitting is a curse to judiciary.

No BJP member, RSS worker, or Sangh Parivar activist has ever said today that they have no faith in the Supreme Court or the judiciary. When Indira Gandhi attempted to bring the judiciary under her control during the Emergency, the Jan Sangh—the precursor to the BJP—and the Sangh Parivar movements were there to resist and counter it. Recently, while the Left-Jihadi axis led protests cantered around Jantar Mantar aimed at destabilizing India, undermining the credibility of constitutional institutions, and overthrowing the government through revolution, Prashant Bhushan once again reiterated his lack of faith in the legal system. Amidst this, the Supreme Court held a night sitting against the restrictions imposed by the Delhi administration to ensure law and order in the national capital and to curb the protests of anarchists.

On Sunday night, October 11, a bench comprising Justices Joymalya Bagchi and Chief Justice V. Mohanan heard the petition filed by opposition organizations. The demands raised included releasing those taken into preventive detention due to law and order issues and restoring the metro and internet services. The court also initiated contempt of court proceedings against the Union Home Secretary, the Delhi Police Commissioner, and the DMRC for shutting down metro services in the wake of the protests.

Is this midnight sitting by the Supreme Court legal? When anti-national forces, with the help and financial backing of foreign powers, unleash anarchy to stage a bloody revolution and destabilize the government against the nation, the judiciary has a responsibility to satisfy ordinary taxpayers as to what circumstances warranted holding an illegal midnight court session to abet it. The biggest issue troubling the general public is that this late-night Supreme Court sitting was ostensibly not in the interest of India. On July 29, 2015, at 2:00 AM, the Supreme Court similarly heard a petition. That was to evade the death penalty of Yakub Memon, an accused in the 1993 Mumbai blasts case. The public raised the question: why did the open court, responding to the demands of terrorists who waged war against the nation, fail to see the tears of innocent and helpless ordinary Indian citizens who lost their lives?

The next notable late-night sitting took place on July 1, 2023. This night sitting was held for Teesta Setalvad, who had hounded Narendra Modi in Gujarat. Zakia Jafri and Teesta Setalvad were at the forefront of the case alleging Narendra Modi’s involvement in the Gujarat riots, which reached all the way to the Supreme Court. The Special Investigation Team appointed by the Supreme Court was led by former DGP K. R. Raghavan. Widely regarded as one of the most honest and finest officers in the Indian Police, he investigated the involvement of Prime Minister Narendra Modi and three others. After examining witness testimonies, documents, and telephone records, it was found that Modi had no connection whatsoever with the incident. A three-judge bench led by Justice A. M. Khanwilkar considered the report. The bench observed that Teesta Setalvad had filed the case with malicious intent. Her attempts to fabricate false documents and evidence were highlighted in the verdict. The Special Investigation Team had also found attempts made to create and coach false witnesses. Citing this, the Supreme Court very clearly found that conspiracy, forgery, and creation of false evidence had taken place in this matter. Based on this, she was arrested on June 25, 2022. Following the denial of bail including by the High Court, a bench presided over by Chief Justice U. U. Lalit granted her interim bail in September. When her bail petition was filed again, the Gujarat High Court dismissed it on July 1, 2023, and ordered her surrender immediately. That same evening, the Supreme Court considered her bail plea. Although the case was heard by a bench comprising Abhay S. and O. K. Prashant Kumar Mishra, due to a divergence of opinion, Chief Justice Chandrachud referred the petition to a three-judge division bench. A bench comprising Justices B. R. Gavai, A. S. Bopanna, and Dipankar Datta held the sitting at 9:15 PM. Staying the High Court order, the Supreme Court granted her bail. The case was heard again on July 19, and regular bail was also granted.

Following that, this is now the third case where a night sitting has been held. The general assessment is that holding these three cases for anti-national forces calls into question the neutrality and honesty of the court.

Should not the judicial community itself ponder whether it is appropriate for the neutrality of justice to grant late-night sittings to anarchists—a privilege not afforded to ordinary citizens of India? In Kerala, a woman named Sheela Sunny, who was arrested in a fake drugs case, was kept in custody for 72 days. The court later found that the case and evidence were fake.

Rules stipulate that trial in POCSO and rape cases must be completed within one year. About two hundred thousand cases are pending in the POCSO-rape category. How anarchists manage to get justice denied even to children is something the Supreme Court should consider.

According to data from October 2026, 95,977 cases are pending in the Supreme Court. Of these, 73,447 are civil cases and 22,554 are criminal cases. Among them, ten thousand cases are more than 10 years old. Five hundred are more than 20 years old, and 26 cases are more than 30 years old. As of October 6, a total of 59 million cases are pending across India. Of these, 180,000 cases are 30 years old. There are 52.4 million cases in district courts and 6.532 million cases in high courts. In half of these cases, governments are the complainants, and 20% of the cases relate to land and property. India’s courts have the highest number of pending cases in the world. Experts say that even to dispose of the existing cases at the current rate would take 324 years. It also deserves special attention that in many of these cases, justice is denied or innocent people are punished. On April 22, 2026, the judiciary itself pointed out that a man released by the Bihar High Court due to lack of evidence had spent 28 years in prison despite being innocent.

If the judges who hold late-night sittings for terror accused, anti-national forces, and anarchists had instead held an extra sitting one day a week, they could have delivered judgments on the majority of the pending cases. It is in this context that opposition to the night-time special sittings of the Supreme Court has arisen in the public sphere. It is impossible to ignore the widespread criticism that has emerged on social media against the Supreme Court’s night-time special sittings. Those who conducted the night-time sittings must answer the question: why should the consideration given only to Yakub Memon, Teesta Setalvad, Abhijit Deepak, and Neha Bora not be extended to the common people of India?

Reference

Supreme Court Observer https://share.google/A6GpD7MUjYwgox2XH

Supreme Court of India https://share.google/9K5xNvzEwwOP7MJJE

Supreme Court of India https://share.google/9r9lvncMHMcxMrjj9

Supreme Court of India https://share.google/Np5dJwWz6UBxndp90

Facebook https://share.google/OhDU4haSz1CCpLlQM

Business Standard https://share.google/YOFAMdYW1I4UofiQ8

News at a Glance: All the late night sittings of the Supreme Court were for either terrorists or for anti nationals

Academic Insight: The partisan move of the judiciary and lenience to terrorists and anti nationals is a subject to be studied.

Social Media Pulse: Viral in the case of late night sitting for Delhi protestors

On Our Reading List: Mathrubhumi, Manorama, Indian express, Times of India, Deshabhimani, Janambhumi

Article by: G K Suresh Babu

ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് അഴിമതി നിരോധന നിയമപ്രകാരം വിജിലന്‍സ് കേസെടുത്തത്. നിയമം നിയമത്തിന്റെ വഴിയെ പോകുമെന്നും ഹൈക്കോടതി നിര്‍ദ്ദേശമനുസരിച്ച് കേസെടുക്കുമെന്നും മുഖ്യമന്ത്രി വി.ഡി. സതീശനും ആഭ്യന്തരമന്ത്രി രമേശ് ചെന്നിത്തലയും വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. ഹൈക്കോടതി വിധിയ്‌ക്കെതിരെ അപ്പീല്‍ പോകണമെന്ന സിപിഎമ്മിന്റെ ആവശ്യം സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാര്‍ നിരാകരിച്ചിരുന്നു. പിണറായി വിജയന്‍, മകള്‍ വീണ, മരുമകനും മുന്‍മന്ത്രിയുമായ മുഹമ്മദ് റിയാസ് എന്നിവര്‍ അടക്കമുള്ളവര്‍ക്കെതിരെ കൈക്കൂലി ഹവാല ഇടപാടുകളില്‍ കേസെടുക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ട് എന്‍ഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ഡയറക്ടറേറ്റ് ഡിജിപിക്ക് നല്‍കിയ കത്തില്‍ ക്രൈംബ്രാഞ്ചിന്റെ പ്രാഥമിക അന്വേഷണം ആരംഭിച്ചിരുന്നു. എന്നാല്‍ എന്‍ഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ഡയറക്ടറേറ്റിന്റെ റിപ്പോര്‍ട്ട് പ്രാഥമിക അന്വേഷണമായി കണക്കാക്കണമെന്നും വീണ്ടും പ്രാഥമിക അന്വേഷണം ആവശ്യമില്ല എന്നും ഹൈക്കോടതി വ്യക്തമാക്കി. കേസെടുത്ത് അന്വേഷണം നടത്താനാണ് ഹൈക്കോടതി സിംഗിള്‍ ബെഞ്ച് ഉത്തരവിട്ടത്.

പ്രാഥമിക അന്വേഷണത്തിനായി പ്രത്യേക അന്വേഷണസംഘം രൂപീകരിച്ച ഡിജിപിയുടെ ഉത്തരവ് ഹൈക്കോടതി റദ്ദാക്കിയിരുന്നു. ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവ് വെള്ളിയാഴ്ചയോടെ വിജിലന്‍സ് സംസ്ഥാനത്ത് എത്തി. നിയമപദേശം കൂടി ലഭിച്ച സാഹചര്യത്തിലാണ് വിജിലന്‍സ് കേസ് രജിസ്റ്റര്‍ ചെയ്തത്. ഇതിനിടെ തങ്ങള്‍ക്ക് പറയാനുള്ളത് കേള്‍ക്കാതെയാണ് ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവ് എന്ന കാരണം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി പിണറായി വിജയന്‍ അടക്കമുള്ളവര്‍ ഹൈക്കോടതിയില്‍ സമര്‍പ്പിച്ചു. ഡിവിഷന്‍ ബെഞ്ചിന്റെ വിധി വരുന്നതുവരെ അന്വേഷണം മരവിപ്പിക്കാനാണ് ഇവര്‍ ആവശ്യപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. പിണറായി വിജയന്‍, മകള്‍ വീണ, മരുമകന്‍ റിയാസ്, കെഎംആര്‍എല്‍ എം.ഡി ശശിധരന്‍ കര്‍ത്താ എന്നിവരടക്കം 12 പേരെയാണ് പ്രതികളാക്കിയിട്ടുള്ളത്. കേരളം മുഴുവന്‍ അന്വേഷണപരിധിയുള്ള വിജിലന്‍സിന്റെ പ്രത്യേക അന്വേഷണസംഘത്തെയാണ് അന്വേഷണ ചുമതല ഏല്‍പ്പിച്ചിട്ടുള്ളത്. സി എം ആര്‍ എല്‍ ഇടപാടുകള്‍ നടന്നിട്ടുള്ളത് കൊച്ചിയില്‍ ആയതുകൊണ്ട് അവിടെ നിന്നുള്ള ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും വിജിലന്‍സ് അന്വേഷണ സംഘത്തില്‍ ഉള്‍പ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഹവാല കള്ളപ്പണം എന്നിവയില്‍ എഫ്‌ഐആര്‍ രജിസ്റ്റര്‍ ചെയ്യുന്നതോടെ ഡയറക്ടറേറ്റും അന്വേഷണത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കും. കേസില്‍ വിജിലന്‍സ് അന്വേഷണമാണ് ഡിജിപി രവാഡ ചന്ദ്രശേഖര്‍ ശുപാര്‍ശ ചെയ്തിരുന്നത് എങ്കിലും സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാര്‍ പ്രാഥമിക അന്വേഷണം നടത്താന്‍ ക്രൈംബ്രാഞ്ചിന് ഏല്‍പ്പിക്കുകയായിരുന്നു.

ശശിധരന്‍ കര്‍ത്തായുടെ ഡയറിയില്‍ മാസപ്പടി പറ്റിയവരുടെ പേരുകള്‍ ഇടതുമുന്നണിയില്‍ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മുഖ്യമന്ത്രി വി.ഡി. സതീശനും ആഭ്യന്തരമന്ത്രി രമേശ് ചെന്നിത്തലയും വ്യവസായമന്ത്രി കുഞ്ഞാലിക്കുട്ടിയും മറ്റ് പ്രമുഖനേതാക്കളും പട്ടികയില്‍ ഉള്‍പ്പെടുന്നതുകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവരുടെ പേരിലും കേസ് രജിസ്റ്റര്‍ ചെയ്ത് അന്വേഷിക്കാനുള്ള സാധ്യത നിയമവൃത്തങ്ങള്‍ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നുണ്ട്. ഇതുകൊണ്ടു തന്നെയാണ് കേസില്‍ സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാര്‍ ഉരുണ്ടുകളിച്ചതും. ലാവ്‌ലിന്‍ കേസിന് പിന്നാലെ ഗുരുതരമായ മറ്റൊരു കേസില്‍ കൂടി സിപിഎമ്മിന്റെ ഏറ്റവും മുതിര്‍ന്ന നേതാവ് പ്രതിയാകുന്നത് പാര്‍ട്ടിയുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിച്ഛായക്കു കാര്യമായ മങ്ങലേല്‍പ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. മാത്രമല്ല, യാതൊരു സേവനവും നല്‍കാതെ മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ പേരില്‍ പണം നല്‍കി എന്ന സി എം ആര്‍ എല്ലിന്റെ പരാമര്‍ശവും ഈ തരത്തില്‍ മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ കുടുംബം വിവാദത്തില്‍ പെട്ടതും ഒരുതരത്തിലും പ്രതിരോധിക്കാന്‍ കഴിയാത്ത സാഹചര്യവുമാണ് ഉള്ളത്. കേസില്‍ ഇടപെടില്ല എന്ന കടുത്ത നിലപാട് സിപിഐ സ്വീകരിക്കുകയും പത്രസമ്മേളനത്തില്‍ പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തത് പിണറായിക്ക് കടുത്ത തിരിച്ചടിയായി. മറ്റു ഘടകക്ഷികളും ഇക്കാര്യത്തില്‍ പ്രതികരിച്ചില്ല.

മുഹമ്മദ് റിയാസ് നിര്‍ദ്ദേശിച്ചത് പ്രകാരം കോടിക്കണക്കിന് രൂപ ഹവാല മാര്‍ഗത്തിലൂടെ ദുബായിലേക്ക് കടത്തിയതായി സഹായികള്‍ മൊഴി നല്‍കിയത് എന്‍ഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ഡയറക്ടറേറ്റ് ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയിരുന്നു. 20 കോടിയിലേറെ രൂപ ഇങ്ങനെ കടത്തിയതായുള്ള ഡയറിക്കുറിപ്പുകളും വാട്‌സ്ആപ്പ് ചാറ്റുകളും അടക്കമുള്ള രേഖകളും എന്‍ഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് കൈമാറിയിട്ടുണ്ട്. ഈ രേഖകളാണ് പ്രധാനമായും റിയാസിന് കുരുക്കായത്. അതേസമയം എന്‍ഫോഴ്‌സ്‌മെന്റിനെ പ്രാഥമിക അന്വേഷണ ഏജന്‍സിയായി കാണാനാകില്ല എന്ന സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാരിന്റെ വാദം ഹൈക്കോടതി തള്ളി. കള്ളപ്പണക്കേസ് അന്വേഷിക്കുന്ന ഏജന്‍സി എന്നനിലയില്‍ അഴിമതി സംബന്ധിച്ച വിവരങ്ങള്‍ കിട്ടിയത് സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാരിന് കൈമാറുകയാണ് ചെയ്തതെന്നും അത് പൂര്‍ണ്ണമായും നിയമപരമാണെന്നും ഹൈക്കോടതി പറഞ്ഞു. തെളിവുകള്‍ ലഭ്യമായാല്‍ പ്രാഥമിക അന്വേഷണത്തിന്റെ ആവശ്യമില്ല എന്ന വിജയ് മദന്‍ലാല്‍ ചൗധരി കേസിലെ വിധികള്‍ അടക്കം ഹൈക്കോടതി ഉദ്ധരിച്ചിരുന്നു.

കെ എം ഷാജഹാനെതിരെ സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാര്‍ സ്വീകരിച്ച നിലപാടും കോടതി അംഗീകരിച്ചില്ല. കേസുമായി ബന്ധമില്ലാത്ത ഹര്‍ജിക്കാരന് ഇത്തരമൊരു ഹര്‍ജി നല്‍കാനാവില്ല എന്നും ഹര്‍ജി നിലനില്‍ക്കില്ലെന്നും ഉള്ള വാദവും ജഡ്ജിമാര്‍ക്ക് എതിരായ പരാമര്‍ശത്തിന്റെ പേരില്‍ നേരത്തെ കോടതിയലക്ഷ്യം നേരിട്ടയാള്‍ ആണെന്നുമുള്ള സര്‍ക്കാര്‍വാദവും കോടതി സ്വീകരിച്ചില്ല. അഴിമതിക്കെതിരെ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന ഒരു പുതുപ്രവര്‍ത്തകരാണ് ഹര്‍ജിക്കാരന്‍ എന്നും നേരിട്ട് കേസെടുക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ട് നല്‍കിയ രണ്ട് നിവേദനങ്ങളിലും നടപടി ഇല്ലാത്തതിനെ തുടര്‍ന്നാണ് കോടതിയെ സമീപിച്ചതെന്നും സിംഗിള്‍ ബഞ്ച് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. പിണറായി വിജയനെയും കുടുംബത്തെയും സിപിഎമ്മിനെയും മാത്രമല്ല, സംസ്ഥാന സര്‍ക്കാരിനെയും വി ഡി സതീശനെയും രമേശ് ചെന്നിത്തലയെയും കുഞ്ഞാലിക്കുട്ടിയെയും ഒക്കെ തന്നെ ബാധിക്കുന്നതാണ് സിംഗിള്‍ ബെഞ്ചിന്റെ വിധി എന്നാണ് നിയമവൃത്തങ്ങള്‍ വിലയിരുത്തുന്നത്.

Reference

1. The New Indian Express https://share.google/lo30iAuZ0EZ5bRlsl

2. Live Law https://share.google/UVqQ2b8HwSV1I9M8J

3. Rediff https://share.google/JTVXwxWU1kZ1Vmffr

4. The Hindu https://share.google/Rj9ARZ9nfPnw2QKEM

5. The New Indian Express https://share.google/neQGQijzCLOowF5sh

6. The New Indian Express https://share.google/Spx2wGXmso6WqmX7I

7. YouTube https://share.google/IHJyit5ACMMbCUIZK

8. Live Law https://share.google/93pK5aaq6wGKPJKtW

9. LawBeat https://share.google/5CPUxeaEalUTmsTaU

10. LawBeat https://share.google/50DzMiOo67DrjvP8r

11. Rediff https://share.google/avzeq6GhJnCXhDiHZ

12. The Times of India https://share.google/KnCuYofMvbZICbRjR

  – ജി. കെ

Analytical view/ Analysis: First time in the history of Kerala ,a former Chief Minister and family are charged on corruption and hawala case. Pinarayi Vijayan ,daughter Veena .T and Soninlaw and former minister Mohamad Riyas are chargedin two cases registered by vigilance.

The Vigilance case registering former Chief Minister and Leader of the Opposition Pinarayi Vijayan as the prime accused in the CMRL-Exalogic financial transaction case has severely impacted the political image of the CPI(M) and the Left Democratic Front (LDF). Out of the two cases, Pinarayi is the prime accused in one, while Mohammed Riyas is the prime accused in the second. Pinarayi has been named as the prime accused in a corruption case, while Riyas is the prime accused in a hawala case. The investigation will be conducted by a special team formed under the Thiruvananthapuram Special Investigation Unit of the Vigilance. The appeals filed by the accused were declined by the High Court division bench and told that there is no cause to intervene in the proceedings.

The Vigilance registered the case under the Prevention of Corruption Act based on a High Court order. Chief Minister V.D. Satheesan and Home Minister Ramesh Chennithala had earlier stated that the law would take its course and a case would be registered as directed by the High Court. The state government had rejected the CPI(M)’s demand to appeal against the High Court ruling. The Crime Branch had earlier initiated a preliminary inquiry based on a letter sent by the Enforcement Directorate (ED) to the DGP demanding that cases be registered for bribery and hawala transactions against Pinarayi Vijayan, his daughter Veena, and son-in-law and former minister Mohammed Riyas, among others. However, the High Court clarified that the Enforcement Directorate’s report should be considered as a preliminary inquiry and that a fresh preliminary inquiry was not required. The single bench of the High Court had ordered the registration of a case and an investigation.

The High Court had earlier set aside the DGP’s order forming a special investigation team for a preliminary inquiry. The High Court order reached the Vigilance by Friday. Following the receipt of legal advice as well, the Vigilance registered the case. Meanwhile, Pinarayi Vijayan and others approached the High Court, citing that the ruling was issued without hearing their side. They have requested that the investigation be stayed until the division bench delivers its judgment. A total of 12 people, including Pinarayi Vijayan, his daughter Veena, son-in-law and former minister Mohamad Riyas, and KMRL MD Shashidharan Kartha,and higher officials  have been named as accused. The investigation has been entrusted to a special Vigilance team with jurisdiction across Kerala. Since the CMRL transactions took place in Kochi, officials from Kochi have also been included in the Vigilance investigation team. With the registration of FIRs in hawala and black money cases, the Directorate will also initiate its investigation. Although DGP Ravada Chandrasekhar had recommended a Vigilance probe into the case, the state government had initially handed over the preliminary inquiry to the Crime Branch.

The names of those who allegedly received monthly payoffs (massappadi), as found in Sasidharan Kartha’s diary, are not limited to the Left Front. Legal circles point out that since Chief Minister V.D. Satheesan, Home Minister Ramesh Chennithala, Industries Minister Kunjalikutty, and other prominent leaders are also included in the list, there is a possibility that cases could be registered and investigated against others as well. This is precisely why the state government hedged and dodged on the matter. Following the Lavalin case, this second serious case involving a senior-most leader of the CPI(M) has dealt a significant blow to the party’s political image. Furthermore, CMRL’s remark that payments were made in the Chief Minister’s name without any services rendered, and the fact that the Chief Minister’s family got embroiled in this controversy, has created a situation where it is impossible to defend. The CPI’s firm stance—declaring in a press conference that it would not interfere in the case—came as a severe setback to Pinarayi. Other constituent parties including CPI also remained silent on the issue.

The Enforcement Directorate had pointed out that aides gave statements revealing that crores of rupees were funnelled to Dubai through hawala channels at the behest of Mohammed Riyas. The Enforcement has handed over records including diary notes and WhatsApp chats indicating that over 20.5 crore rupees were transferred this way. These documents are primarily what trapped Riyas. Meanwhile, the High Court dismissed the state government’s contention that the Enforcement cannot be viewed as a preliminary investigative agency. The court stated that as an agency investigating money laundering cases, passing on information regarding corruption to the state government was entirely legal. The court cited rulings such as the Vijay Madanlal Choudhary case, which established that a preliminary inquiry is not necessary once evidence is available.

The state government’s stance against K.M. Shajahan was also rejected by the court. The judges dismissed the government’s arguments that a petitioner unrelated to the case has no locus standi to file such a petition, and that the petitioner was previously subjected to contempt of court proceedings for remarks against judges. The single bench pointed out that the petitioner is an activist working against corruption and approached the court only after receiving no action on two separate representations demanding that a case be registered directly. Legal experts evaluate that the single bench verdict impacts not only Pinarayi Vijayan, his family, and the CPI(M), but also the state government, V.D. Satheesan, Ramesh Chennithala, and Kunjalikutty.

Reference

The New Indian Express https://share.google/lo30iAuZ0EZ5bRlsl

Live Law https://share.google/UVqQ2b8HwSV1I9M8J

Rediff https://share.google/JTVXwxWU1kZ1Vmffr

The Hindu https://share.google/Rj9ARZ9nfPnw2QKEM

The New Indian Express https://share.google/neQGQijzCLOowF5sh

The New Indian Express https://share.google/Spx2wGXmso6WqmX7I

YouTube https://share.google/IHJyit5ACMMbCUIZK

Live Law https://share.google/93pK5aaq6wGKPJKtW

LawBeat https://share.google/5CPUxeaEalUTmsTaU

LawBeat https://share.google/50DzMiOo67DrjvP8r

Rediff https://share.google/avzeq6GhJnCXhDiHZ

The Times of India https://share.google/KnCuYofMvbZICbRjR

రాజ్యాంగ పరమైన అంశాలపై ఆయన వాదనలు, ఆయన ఉద్యమాల వెనుక ఉన్న రాజకీయ నెట్‌వర్క్‌లు, ఎన్నికలకు సంబధించి తలెత్తే చిన్నచిన్న నిరసనలను ప్రభుత్వంపై పూర్తిస్థాయి ఘర్షణగా మార్చడంలో ఆయన నైపుణ్యం పలు ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది.

 Introductory memo

ప్రశాంత్ భూషణ్ రాజకీయ ప్రయాణం అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమాల నుండి ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీతో తీవ్రమైన విభేదాలతో సాగి, చివరికి ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను నిరంతరం సవాలు చేసే స్థితి వరకు చేరుకుంది. CJP, ఇతర కార్యకర్తలతో కలిసి ఆయన చేసిన తాజా వ్యాఖ్యలు ఈ విభిన్న అంశాలన్నింటినీ ఒకే చోటికి చేర్చాయి. ఆయన బహిరంగ ప్రకటనలు, రాజకీయ సంబంధాలు, ఎన్నికల వ్యవస్థల పట్ల ఆయన వైఖరిని పరిశీలించడం ద్వారా ప్రజాస్వామ్య నిరసన, ఘర్షణాత్మక యాక్టివిసం, రాజకీయ మార్పు కోసం చేసే ప్రయత్నాలు జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తే వాటి మధ్య ఉన్న సంబధం అర్ధం అవుతుంది.

Analysis/ analytical view

ప్రశాంత్ భూషణ్  న్యూఢిల్లీలో అక్టోబర్ 15, 2026న జరిగిన విలేకరుల సమావేశంలో ప్రశాంత్ భూషణ్  స్పష్టమైన రాజకీయ ప్రకటన చేశారు. CJP వ్యవస్థాపకుడు అభిజీత్ దిప్కే, నటుడు ప్రకాష్ రాజ్, విద్యార్థి నాయకులు, ఇతర ప్రముఖులతో కలిసి ఆయన మాట్లాడారు. ఎలక్షన్ కమిషన్ నిర్వహించిన ఓటర్ల జాబితా ప్రత్యేక సవరణ (SIR) లో అక్రమాలు జరిగాయంటూ సాగుతున్న నిరసన “నిజంగా ప్రభుత్వ మార్పు (regime change) కోసం జరుగుతున్న పోరాటం” అని ఆయన వ్యాఖ్యానించారు. “అవును, మేమందరం ప్రభుత్వ మార్పును కోరుకుంటున్నాం… అందులో తప్పేముంది?” అని ఆయన ప్రశ్నించారు.

ప్రభుత్వాన్ని మార్చాలని కోరడం ఒక ప్రజాస్వామ్య హక్కని, రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రభుత్వంపై అసంతృప్తిని పెంచడం నేరం కాదని భూషణ్ వాదించారు. వాస్తవానికి ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్, ఓటర్ల జాబితా సవరణ ప్రక్రియను లక్ష్యంగా చేసుకుని ఉద్యమం సాగుతోంది. కానీ ఆయన ప్రకటన ఒక ప్రధానమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తింది-  ఈ నిరసన ఎన్నికలకు సంబధించిన ఫిర్యాదులను పరిష్కరించాలని కోరుతోందా లేక అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని దించడం మాత్రమే దీని ఏకైక రాజకీయ లక్ష్యంగా మారిందా? అని

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన రాజ్యాంగపరమైన వ్యత్యాసం ఉంది. ప్రభుత్వాన్ని మార్చాలని ప్రచారం చేసే, ఎన్నికల సంఘాన్ని విమర్శించే, జవాబుదారీతనాన్ని డిమాండ్ చేసే పూర్తి హక్కు ప్రజలకు, ప్రతిపక్షాలకు ఉంది. శాంతియుత నిరసన అనేది చట్టబద్ధమైన ప్రజాస్వామ్య సాధనం. కానీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడుతున్నామని చెప్పుకునే ఉద్యమం ఎన్నికల తీర్పులను, వ్యవస్థాగత ప్రక్రియలను, విభిన్న రాజకీయ అభిప్రాయాలు ఉన్న పౌరుల హక్కులను కూడా గౌరవించాలి.

ప్రశాంత్ భూషణ్‌  చేసిన ప్రకటన అక్రమ కుట్ర కాదు.  అలాగే ప్రభుత్వ మార్పును డిమాండ్ చేయడం వల్ల అరాచకం ఏర్పడుతుందని అర్థం కాదు. కానీ ఈ ప్రకటన వెనుక ఉన్న రాజకీయ వ్యూహమే ఆందోళన కలిగిస్తోంది – సుదీర్ఘ వీధి నిరసనలు, వ్యవస్థల ప్రామాణికతను దెబ్బతీయడం, రాజకీయ వైరుధ్యాలను పక్కనబెట్టి కూటములు కట్టడం ద్వారా ఎన్నికల ప్రక్రియకు ప్రత్యామ్నాయంగా ఘర్షణను వాడుతున్నారా అనేదే అసలు సందేహం.

అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమకారుడి నుండి ప్రతిపక్ష ప్రచారకుడిగా ప్రశాంత్ భూషణ్ ప్రయాణం

ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలకు (PIL) లేదా రాజకీయ యాక్టివిజంకు ప్రశాంత భూషణ్  క్రొత్తేమీ కాదు. అవినీతి, పాలన, న్యాయ వ్యవస్థ జవాబుదారీతనం, పౌర హక్కులపై చేసిన చట్టపోరాటాల ద్వారా ఆయన గుర్తింపు పొందారు. అన్నా హజారే నాయకత్వంలో జరిగిన ‘ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్’ ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ప్రముఖ వ్యక్తిగా మారారు. ఈ ఉద్యమం అవినీతిపై ప్రజల్లో ఉన్న ఆగ్రహాన్ని ఒక్కటిగా చేసి  ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ (AAP) ఆవిర్భావానికి అనుకూల  రాజకీయ వాతావరణాన్ని సృష్టించింది.

ఆ తర్వాత ఆయన ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ వ్యవస్థాపక సభ్యుడిగా మారి, దాని అభ్యర్థుల తరఫున ప్రచారం చేశారు. అయితే పార్టీ నాయకత్వం, పనితీరు, రాజకీయ వైఖరి పై ఏర్పడిన తీవ్ర విభేదాల కారణంగా అరవింద్ కేజ్రీవాల్‌తో ఆయన సంబంధం దెబ్బతింది. 2015లో పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాల ఆరోపణలపై భూషణ్, యోగేంద్ర యాదవ్‌లను పార్టీ నుండి బహిష్కరించారు. ఆ తర్వాత వారు స్వరాజ్ అభియాన్ అనే సంస్థను స్థాపించారు.

ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ కేంద్రీకృతంగా మారిందని, పారదర్శకత లోపించిందని కేజ్రీవాల్ నాయకత్వాన్ని ప్రశాంత్ భూషణ్ విమర్శించారు. ఈ సంఘటన ఆయన రాజకీయ జీవితంలో పదే పదే కనిపిస్తున్న ఒక అంశాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది: తాను స్వయంగా ఏర్పాటుచేసిన సంస్థలతో సహా అన్నింటిలో రాజకీయ అధికారాన్ని నిరంతరం సవాలు చేసే ఉద్యమకారుడిగా ఆయన మిగిలిపోయారు. నిష్పాక్షికతకు, శక్తివంతమైన నాయకులను సవాలు చేసే ఆయన తెగువకు నిదర్శనంగా దీనిని చూడవచ్చు. అదే సమయంలో, ఆయన ఉద్యమాల రాజకీయ గమ్యం ఏమిటనే ప్రశ్నలను కూడా ఇది లేవనెత్తుతోంది. అవినీతి, ఎన్నికల విధానాలు, ప్రభుత్వ విధానాలకు వ్యతిరేకంగా సాగే ఉద్యమాలు ‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే ఒకే డిమాండ్ వద్ద ఏకమైనప్పుడు వాటి లక్ష్యాలు, పద్ధతులు, జవాబుదారీతనంపై ప్రజలకు స్పష్టత కావాలి.

న్యాయవాదిగా ప్రశాంత్ భూషణ్ కు ఉన్న సీనియారిటీ ఆయన బహిరంగ ప్రకటనలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యతను ఇస్తుంది. అయితే ఆయన న్యాయవాది అయినంత మాత్రాన ఆయన చేసే రాజకీయ వాదనలు విమర్శలకు అతీతం కాదు.  ఆయన మద్దతు ఇచ్చే ప్రతి ఉద్యమం లేదా కూటమి తప్పనిసరిగా రాజ్యాంగ స్థిరత్వానికే తోడ్పడుతుందని చెప్పలేం.

కాశ్మీర్ రాజకీయ వ్యాఖ్యల పరిమితులు

కాశ్మీర్‌పై ప్రశాంత్ భూషణ్ గతంలో చేసిన వ్యాఖ్యలు తీవ్ర వివాదాస్పదమయ్యాయి. 2011లో ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్ ఉద్యమ సమయంలో, జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ (plebiscite) ప్రతిపాదనకు ఆయన మద్దతు తెలిపారు. పరిస్థితులు సాధారణ స్థితికి వచ్చి, సైన్యాన్ని ఉపసంహరించి, AFSPA ను రద్దు చేస్తే ఈ అభిప్రాయ సేకరణను పరిశీలించవచ్చని ఆయన సూచించారు. అది తన వ్యక్తిగత అభిప్రాయమని అంటూ ఈ అంశంపై జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ గతంలో చేసిన చారిత్రక ప్రకటనలను ఉటంకిస్తూ ఆయన తన వాదనలను సమర్థించుకున్నారు. ఈ వ్యాఖ్యలు తీవ్ర నిరసనకు దారితీశాయి. జాతీయవాద సంస్థల నుండి విమర్శలు రావడమే కాకుండా కార్యకర్తలు ఆయనపై భౌతిక దాడి కూడా చేశారు.

తరువాత AAP తో ఉన్న సమయంలో ప్రశాంత్ భూషణ్ దానిపై స్పష్టత ఇస్తూ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణపై తన వ్యాఖ్యలను దేశంలో దాని విలీనాన్ని ప్రశ్నించడంగా భావించకూడదని కాశ్మీర్ భారతదేశంలోర్భాగమని పేర్కొన్నారు.

ఈ సంఘటన కాశ్మీర్‌పై భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నంత మాత్రాన ద్రోహంగా ముద్ర వేయడానికి ప్రామాణికం కాకపోవచ్చు, కానీ సున్నితమైన రాజ్యాంగ, ప్రాంతీయ అంశాలపై వ్యాఖ్యలు చేసినప్పుడు ఎదురయ్యే తీవ్ర పర్యవసానాలను ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. నిరసన తెలిపే హక్కును ఉపయోగించుకునే ప్రముఖులు తమ వాదనలు, వాటి పరిణామాలు, నిర్దిష్టతపై వచ్చే విమర్శలను ఎదుర్కొనేందుకు కూడా సిద్ధంగా ఉండాలి.

ఇదే ప్రామాణికత ప్రశాంత్  భూషణ్ ప్రస్తుత ఉద్యమానికి కూడా వర్తిస్తుంది. తమ పోరాటం ప్రభుత్వ మార్పు కోసమేనని ఆయన చేసిన ప్రకటనను లోతుగా పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది. ఇది ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించడం తప్పని కాదు, కానీ అటువంటి ప్రచారాల పద్ధతులు, వ్యవస్థలపై ఉండే దాని ప్రభావం చాలా ముఖ్యమైనవి.

సంభావనా, యోగేంద్ర యాదవ్, యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌ల కొనసాగింపు

హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో తన తల్లిదండ్రుల పేరు మీద ఉన్న కుముద్ భూషణ్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ ద్వారా ప్రశాంత్ భూషణ్ ‘సంభావన ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ పాలసీ అండ్ పాలిటిక్స్’ను స్థాపించారు. ఈ సంస్థ ప్రజా విధానం, ఎన్నికల ప్రజాస్వామ్యం, పర్యావరణం, సంబంధిత అంశాలపై శిక్షణలు, వర్క్‌షాప్‌లను నిర్వహిస్తుంది. మరో ప్రముఖుడు యోగేంద్ర యాదవ్ కు ఈ సంస్థ పాలక మండలి, విద్యా కార్యకలాపాలతో సంబంధం ఉంది. ఈయన ప్రశాంత్ భూషణ్ మాజీ సహచరుడు, కేజ్రీవాల్ నాయకత్వాన్ని విమర్శించిన వారిలో ఒకరు. వీరిద్దరూ ప్రభుత్వ నిర్ణయాలు, ఎన్నికల వ్యవస్థలను సవాలు చేసే పౌర సమాజ ఉద్యమాలలో భాగస్వాములయ్యారు.

వీరి భాగస్వామ్యం 2010ల ప్రారంభంలోని అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం, తదనంతర ప్రతిపక్ష రాజకీయాలు, ఎన్నికల సంఘంపై ప్రస్తుత నిరసనల మధ్య ఒక లింక్ ను చూపెడతాయి. వారి కార్యకలాపాలు చట్టవిరుద్ధమని కాదు. అయితే, వ్యక్తులు, సంస్థలు, యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌లు విభిన్న కాలాల్లో వేర్వేరు కారణాలతో రాజకీయ ప్రచారాలను ఎలా కొనసాగించగలవో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.

ఇక్కడ ప్రధానమైన అంశం ఏమిటంటే – ఎన్నికల వ్యవస్థలపై చేసే విమర్శలను నిరూపించే ఆధారాలు ఉన్నాయా, డిమాండ్లను వ్యవస్థాగతంగా పరిష్కారించుకోవడానికి వారు కట్టుబడి ఉన్నారా లేదా అనేది తెలియాలి. నిర్దిష్టమైన తప్పులను నిరూపించకుండా ఎన్నికల ప్రామాణికతను పదే పదే ప్రశ్నించడం వల్ల ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియపై ప్రజలకు ఉన్న విశ్వాసం బలహీనపడే ప్రమాదం ఉంది.

జంగ్‌పురా సమావేశం, వాస్తవాలు ఏమిటి

ప్రశాంత్ భూషణ్ యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌కు సంబంధించిన చర్చల్లో ఢిల్లీలోని జంగ్‌పురాలోని ఒక బేస్‌మెంట్ ప్రాంగణంలో డిసెంబర్ 8, 2019న జరిగిన సమావేశం ప్రస్తావనకు వచ్చింది. ఢిల్లీ అల్లర్ల కుట్ర కేసులోని ఆరోపణలను ప్రస్తావిస్తూ కోర్టు రికార్డులు 6/6 జంగ్‌పురా ఎక్స్‌టెన్షన్‌లో యోగేంద్ర యాదవ్, ఉమర్ ఖలీద్, షార్జీల్ ఇమామ్, ఇతర వ్యక్తులు పాల్గొన్న ఒక సమావేశాన్ని ప్రస్తావించాయి. పౌరసత్వ సవరణ చట్టానికి (CAA) వ్యతిరేకంగా నిరసనల సందర్భంలో చక్కా జామ్ (రహదారుల దిగ్బంధనం) ప్రణాళికలు ఈ చర్చలలో ఉన్నాయని ప్రాసిక్యూషన్ ఆరోపించింది.

సుప్రీంకోర్టుకు ప్రశాంత్ భూషణ్ సమర్పించిన పత్రాలలో తన కార్యాలయంగా పేర్కొన్న చిరునామాతో ఈ అడ్రసు సరిపోలింది. విస్తృత నిరసన నెట్‌వర్క్‌లోని వ్యక్తుల మధ్య ఉన్న సంబంధాలపై ఈ అంశం అనేక ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది.

అయితే, ఒక చిరునామాకు, ఒక సమావేశం ఉద్దేశ్యానికి, ఒక వ్యక్తి వ్యక్తిగత భాగస్వామ్యానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం చాలా అవసరం. ఈ ఆరోపణలు మాత్రమే భూషణ్ ఆ సమావేశానికి హాజరయ్యారని, ఆ కుట్ర గురించి ఆయనకు తెలుసని లేదా ఏదైనా చట్టవిరుద్ధమైన కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నారని నిరూపించలేవు. స్వతంత్ర ఆధారాలు లేకుండా ఆ ఆరోపణలను వాస్తవాలుగా చెప్పలేం.

ఢిల్లీ అల్లర్ల కేసుల్లో నిందితులుగా ఉన్న వారిని సుదీర్ఘకాలం నిర్బంధించడాన్ని ప్రశాంత్ భూషణ్ విమర్శించారు.  వారిపై మోపిన కేసులు సక్రమమైన న్యాయ ప్రక్రియపై తీవ్ర సందేహాలను లేవనెత్తుతున్నాయని వాదించారు. అటువంటి న్యాయపోరాటం నేరంలో భాగస్వామ్యానికి లేదా హింసను సమర్థించడానికి నిదర్శనం కాదు. ఇక్కడ ఉద్భవించే నిష్పాక్షికమైన ప్రశ్న ఏమిటంటే: ఈ కేసులపై జరుగుతున్న బహిరంగ చర్చల్లో రాజకీయ కథనాల కంటే ఆధారాలు, న్యాయపరమైన ప్రక్రియలకే ప్రాధాన్యత లభిస్తుందా లేదా అనేది.

CJP మరియు బహుళ-పార్టీ సమీకరణ రాజకీయాలు

CJP తో కలిసి భూషణ్ ప్రత్యక్షమవ్వడం ఆయన ప్రస్తుత రాజకీయ వ్యూహాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపుతోంది. CJP వ్యవస్థాపకుడు అభిజీత్ దిప్కే ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ సోషల్ మీడియా కార్యకలాపాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఆ సంస్థలోని ఇతర వ్యక్తులకు AAP యువజన విభాగంతో సంబంధాలు ఉన్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి. ఈ గ్రూప్ రాజకీయ సంబంధాల నివేదికలలో AAP మాజీ కమ్యూనికేషన్స్ వ్యూహకర్త విజయ్ నాయర్ పేరు కూడా వినబడింది.

CJP లక్ష్యాలు ‘INDIA’ ప్రతిపక్ష కూటమి లక్ష్యాలతో ఏకీభవిస్తున్నాయని దిప్కే అంగీకరించారు. ఈ సంస్థ రాజకీయ నిష్పాక్షికతపై ప్రశ్నలు ఉన్నప్పటికీ, నిరసనల మధ్య కాంగ్రెస్ నాయకులు కూడా వారితో కలిసి పనిచేస్తున్నారు.

ఈ సంబంధాలు CJP ఏదో ఒక రాజకీయ పార్టీ నియంత్రణలో ఉందని చెప్పవు. అయినప్పటికీ, ఇది ఒక స్వతంత్ర యువజన ఉద్యమం అనే ప్రతిపాదనను సంక్లిష్టం చేస్తుంది. ఒక కొత్త సంస్థ తన సిబ్బందిని, లక్ష్యాలను, ప్రచార వేదికలను రాజకీయ శక్తులతో పంచుకున్నప్పుడు, దాని నిధులు, నాయకత్వం, నిర్ణయాధికారాలను పారదర్శకంగా పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది.

దీనికి తోడు అంతర్జాతీయ అంశాలు వివాదాన్ని మరింత పెంచాయి. ప్రధాని నరేంద్ర మోదీని వ్యతిరేకించే యుఎస్ దాతలు దిప్కే, CJP కి వెన్నుదన్నుగా ఉన్నారని అమెరికా గాయని మేరీ మిల్‌బెన్ బహిరంగంగా ఆరోపించారు. దిప్కే ఈ ఆరోపణలను తోసిపుచ్చారు. భారత అంతర్గత వ్యవహారాల్లో విదేశీ జోక్యాన్ని ప్రశ్నించారు. కాబట్టి ఈ ఆధారాలు సరైన రికార్డుల ద్వారా నిరూపించబడే వరకు, వీటిని కేవలం ఆరోపణలుగానే చూడాలి తప్ప నిరూపితమైన నిజాలుగా పరిగణించకూడదు.

భారతదేశంలో యువకులు ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్నారని, దానికి మద్దతు ఇస్తున్నానని బంగ్లాదేశ్ కు చెందిన నాహిద్ ఇస్లాం ప్రకటించారు. ఆయనకు  బంగ్లాదేశ్ లో ఇటీవలి రాజకీయ పరిణామాలతో సంబంధం ఉంది. భారతీయ విద్యార్థి నాయకులు కూడా బంగ్లాదేశ్ యువజన ఉద్యమాన్ని ప్రేరణగా పేర్కొన్నారు. ఇటువంటి మద్దతు ప్రకటనలు విదేశీ నిర్దేశకత్వానికి లేదా సమన్వయానికి ఆధారాలు కావు. అయితే, స్వదేశీ నిరసనలు అంతర్జాతీయ రాజకీయ దృష్టిని ఎలా ఆకర్షిస్తాయో, ప్రభుత్వ మార్పు గురించిన విస్తృత కథనంలో ఎలా భాగమవుతాయో ఇవి స్పష్టం చేస్తాయి.

ఇక్కడ తలెత్తే ప్రశ్నలు స్పష్టమైనవే: ఈ సంస్థలకు నిధులు ఎవరు ఇస్తున్నారు? చట్ట ప్రకారం విరాళాలను వెల్లడిస్తున్నారా? వారి రాజకీయ ప్రాధాన్యతలను ఎవరు నిర్ణయిస్తారు? విదేశీ జోక్యానికి సంబంధించిన ఆరోపణలు కేవలం భావజాల అనుమానాల ఆధారంగా ఉన్నాయా లేక నిజంగా ఆధారాలు ఉన్నాయా?

విదేశీ నిధులు, ఎన్నికల పరిశీలన, పోటీ ప్రమాణాలు

ఎన్నికల పారదర్శకత, అభ్యర్థుల వివరాల వెల్లడి మరియు రాజకీయ నిధులకు సంబంధించిన న్యాయ సవాళ్లలో అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రీఫార్మ్స్ (ADR) ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది. విస్తృత ఎన్నికల-జవాబుదారీ రంగానికి చెందిన సంస్థలకు విరాళాలు ఇచ్చిన వారిలో ఫోర్డ్ ఫౌండేషన్, ఒమిడ్యార్ నెట్‌వర్క్, ఇతర దేశీయ, అంతర్జాతీయ స్వచ్ఛంద సంస్థలు ఉన్నట్లు పబ్లిక్ నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి. డచ్ అభివృద్ధి సంస్థ అయిన Hivos కూడా ప్రభుత్వ,  అంతర్జాతీయ నిధుల ఆధారాల నుండి మద్దతు పొందింది.

ఈ నిధుల సంబంధాలపై సంబంధిత సంస్థలు, నివేదిక కాలాలు, గ్రాంట్లు, చట్టపరమైన వివరాల ఆధారంగా నిశితంగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. ఒక సంస్థ పొందిన నిధులను మరొక సంస్థకు ముడిపెట్టలేము, అలాగే ఎన్నికల పరిశోధన లేదా పారదర్శకత పని కోసం వచ్చిన గ్రాంట్ ప్రభుత్వాన్ని అస్థిరపరిచే అజెండా అని చెప్పజాలం.

ADR తన పనిని నిష్పాక్షికమైనదిగా వర్ణించుకుంటుంది. విదేశీ నిధులతో పనిచేసే పౌర సమాజ సంస్థలు దేశంలోని  రాజకీయ చర్చలను తమ ప్రాధాన్యతలు పెంచడం ద్వారా, వ్యవస్థలను సవాలు చేయడం ద్వారా ప్రభావితం చేస్తాయనే వాదం కూడా ఉంది. దీనికి సరైన పరిష్కారం నిధులు, కార్యకలాపాలను పారదర్శకంగా పరిశీలించడమే తప్ప, ప్రతి విదేశీ గ్రాంట్‌ను కుట్రగా భావించడం కాదు.

కేజ్రీవాల్‌తో సంబంధం ఉన్న సంస్థలు, CJP, ఇతర యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌లపై వచ్చే ఆరోపణలకు కూడా ఇదే ప్రామాణికం వర్తించాలి. నమోదిత గ్రాంట్లు, సంస్థాగత సంబంధాలు, బహిరంగ ప్రకటనలు విచారణకు చట్టబద్ధమైన అంశాలు. అయితే, ఒక సమన్వయంతో,  విదేశీ మద్దతుతో ప్రభుత్వ మార్పునకు ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయన్న ఆరోపణలకు స్పష్టమైన సాక్ష్యాధారాలు అవసరం.

దేశంలో రాజకీయ స్థిరత్వం కూడా చాలా ముఖ్యమైనదే. ఎన్నికల అక్రమాల ఆరోపణలను ఆధారాల ప్రాతిపదికన మాత్రమే అంచనా వేయాలి. ఏ పార్టీకి ప్రయోజనం చేకూరుతుందనే దాని ఆధారంగా ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రాలు, ఓటర్ల జాబితాలు, ఎన్నికల సంఘంపై వచ్చే ప్రశ్నలను తేల్చలేము. అలాగే విమర్శకుడు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నాడనే కారణంతో మాత్రమే విమర్శలను తోసిపుచ్చలేము.

అసలైన పరీక్ష పద్ధతి మాత్రమే, నినాదం కాదు

ప్రశాంత్ భూషణ్ కెరీర్ భారతదేశంలో లీగల్ యాక్టివిజం, పౌర సమాజ సమీకరణ, ప్రతిపక్ష రాజకీయాల మధ్య ఉన్న సంక్లిష్ట సంబంధాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన చేసిన చట్టపోరాటాలు అన్ని పార్టీల ప్రభుత్వాలను, రాజకీయ నాయకులను సవాలు చేశాయి. ఆయన మద్దతుదారులు ఆయనను రాజ్యాంగ హక్కుల రక్షకుడిగా చూస్తే; ఆయన విమర్శకులు ఆయన ప్రచారాలు తరచుగా అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వ, రాజకీయ ప్రత్యర్థుల లక్ష్యాలతో ఏకీభవిస్తాయని భావిస్తారు.

ఈ రెండు అభిప్రాయాల్లో దేనినీ ఆధారాలను పరిశీలించకుండా స్వీకరించకూడదు.

ఆయన తాజా ప్రకటన ప్రాముఖ్యత కలిగినది. ఎందుకంటే ఇది నిర్దిష్ట ఎన్నికల పారదర్శకత డిమాండ్‌ను దాటి ‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే స్పష్టమైన రాజకీయ లక్ష్యం వైపు సాగింది. ఎన్నికలు, చట్టబద్ధమైన ప్రచారాలు, శాంతియుత ప్రజాస్వామ్య నిరసనల ద్వారా ఆ లక్ష్యాన్ని అనుసరించినప్పుడు అది చట్టబద్ధమైనదే. కానీ ఆధారాల స్థానంలో ఆరోపణలు చేరినప్పుడు, వ్యవస్థాగత విమర్శలు వ్యవస్థలను పూర్తిగా నిర్వీర్యం చేసేలా మారినప్పుడు, లేదా ఎన్నికల తీర్పునకు ప్రత్యామ్నాయంగా వీధి నిరసనలను చూపినప్పుడు అది ఆందోళనకరంగా మారుతుంది.

ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వంపై తీవ్రమైన వ్యతిరేకతతో సహా నిరసన తెలిపే హక్కును భారతదేశ రాజ్యాంగం రక్షిస్తుంది. అలాగే ఎన్నికల ద్వారా తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే పౌరుల హక్కును కూడా అది రక్షిస్తుంది. రాజ్యాంగ స్వేచ్ఛలను ప్రస్తావించే ఒక సీనియర్ అడ్వకేట్, ఇతరుల నుండి తాను ఆశించే స్థిరత్వం, పారదర్శకత, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థల పట్ల గౌరవం అనే ప్రమాణాలకే తాను కూడా జవాబుదారీగా ఉండాలి.

ఇక్కడ అసలైన ప్రశ్న ప్రశాంత్ భూషణ్‌కు ప్రభుత్వ మార్పును కోరే హక్కు ఉందా లేదా అనేది కాదు. ఖచ్చితంగా ఆయనకు ఆ హక్కు ఉంది. అసలు ప్రశ్న ఏమిటంటే—ఆయన ఇప్పుడు మద్దతు ఇస్తున్న ఉద్యమం తన ఆరోపణలను రుజువు చేయగలదా, తన రాజకీయ, ఆర్థిక సంబంధాలను వెల్లడించగలదా, తాను రక్షిస్తున్నానని చెప్పుకునే ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలను దెబ్బతీయకుండా తన లక్ష్యాలను సాధించగలదా లేదా అనేది మాత్రమే.

News at a glance

Prashant Bhushan “Regime Change” Remarks & CJP/SIR Protests

https://indianexpress.com/article/india/we-want-regime-change-says-prashant-bhushan-bjp-hits-back-out-to-stage-a-coup-10923771/

https://www.tribuneindia.com/news/delhi/cjps-anti-sir-protest-takes-political-turn-as-prashant-bhushan-calls-it-fight-for-regime-change/

https://thefederal.com/category/news/prashant-bhushan-regime-change-259702

https://www.moneycontrol.com/news/india/we-all-want-a-regime-change-prashant-bhushan-calls-it-citizens-constitutional-right-questions-allegations-of-conspiracy-14053090.html

https://www.opindia.com/news-updates/we-all-want-regime-change-prashant-bhushan-says-anti-sir-protests-are-about-removing-the-government/

Mary Millben Allegations of US Funding for CJP/Abhijeet Dipke

https://m.economictimes.com/magazines/panache/who-is-mary-millben-american-singer-spars-with-abhijeet-dipke-alleges-cjp-is-funded-by-us-donors/articleshow/134986138.cms

https://www.tribuneindia.com/news/india/dipke-cjp-being-funded-by-anti-modi-us-donors-american-singer/

https://www.moneycontrol.com/news/india/don-t-need-outsiders-to-interfere-abhijeet-dipke-hits-back-at-us-singer-for-saying-cjp-is-getting-foreign-funding-14052437.html

Nahid Islam / Bangladesh Support for CJP

https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-party-backs-cjp-stir-ex-yunus-aide-seeks-modis-fall/articleshow/134879664.cms

https://www.opindia.com/news-updates/bangladeshi-student-leader-nahid-islam-who-led-violent-protests-against-sheikh-hasina-supports-illegal-cjp-protests/

https://www.indiatvnews.com/news/india/kejriwal-admits-his-ngo-took-money-from-ford-foundation-2-years-back-10340.html (historical admission on Ford Foundation funding)

ADR Funding (Ford Foundation, Omidyar, etc.)

https://www.opindia.com/2025/02/adr-which-continues-to-target-modi-govt-is-funded-by-deep-state-entities-like-ford-foundation-and-omidyar-network/

https://www.fordfoundation.org/work/our-grants/awarded-grants/grants-database/association-for-democratic-reforms-adr-122669/ (official Ford grant page)

Bhushan Kashmir remarks (2011)

https://www.indiatoday.in/india/north/story/prashant-bhushan-interview-143239-2011-10-12

https://timesofindia.indiatimes.com/india/prashant-bhushan-attacked-for-kashmir-remark/articleshow/10333933.cms

https://web.archive.org/web/20111021164834/http:/indiatoday.intoday.in/video/what-prashant-bhushan-said-on-kashmir/1/154685.html

Sambhaavnaa Institute / Yogendra Yadav collaborations (recent protest detentions)

https://indianexpress.com/article/cities/delhi/sir-protest-jantar-mantar-60-detained-neha-bora-yogendra-yadav-10894247/

https://www.tribuneindia.com/news/india/3-firs-filed-yogendra-yadav-kapil-sibal-prashant-bhushan-among-150-detained-on-way-to-jantar-mantar/

2019 meeting links (Umar Khalid / Sharjeel Imam)

https://www.opindia.com/2023/12/delhi-anti-hindu-riot-prashant-bhushan-hosted-earliest-conspiracy-meeting-with-umar-khalid-sharjeel-imam-and-yogendra-yadav/

Academic insights

https://swarajyamag.com/magazine/imported-ideology-activism-for-export
(“Imported Ideology, Activism For Export” – Madhu Purnima Kishwar, Swarajya, 2015)

https://manushi.in/how-foreign-funded-ngos-circumvent-fcra-to-subvert-india/
(“How Foreign Funded NGOs Circumvent FCRA to Subvert India” – Manushi)

https://www.vayuveg.com//Encyc/2025/10/11/prashant-bhushan-sambhaavnaa-institute-anti-india-activities.php

Social Media pulse

Prashant Bhushan on regime change https://x.com/Dev_Fadnavis/status/2110974085903929369?s=20

https://x.com/PiyushGoyal/status/2111060341363036399?s=20

https://x.com/sankrant/status/2110780891316506965?s=20

https://x.com/JethmalaniM/status/2110946889504067889?s=20

https://x.com/JaipurDialogues/status/2111108289262195069?s=20

https://x.com/BJP4India/status/2111062967907455091?s=20

https://x.com/angeloinchina/status/2110929237830230350?s=20

https://x.com/BJP4India/status/2111081146306146804?s=20

https://x.com/MrParleG/status/2110691954929639901?s=20

https://x.com/Tejasvi_Surya/status/2111124468907303344?s=20

https://x.com/PratyushKanth/status/2110746407229407581?s=20

https://x.com/BesuraTaansane/status/2111121276802826286?s=20

https://x.com/MajorPoonia/status/2109562102503608745?s=20

https://x.com/arvind_Navy/status/2111124831798468881?s=20

https://x.com/ModifiedAayush/status/2110979080539750853?s=20

https://www.facebook.com/reel/1794260668772289

https://x.com/pratheesh_Hind/status/2111082248405754041

https://x.com/sgurumurthy/status/2111132280572047492?s=20

https://www.youtube.com/watch?v=ksz-5XsCHI8
(“Critical Look at Foreign Funded / Foreign Backed NGOs in India” – Sangam Talks)

https://www.youtube.com/watch?v=smuqVcfg31Q
(“भारत में विदेशी वित्तपोषित (foreign funded) NGOs पर एक आलोचनात्मक दृष्टिपात” – Madhu Purnima Kishwar)

https://www.youtube.com/watch?v=tyJSYlKH0jI
(“How the Foreign Funded NGOs are destroying the Social Fabric of India?” – Madhu Kishwar)

https://www.youtube.com/watch?v=wAiYXIaorXI
(Madhu Kishwar speaks at the Conference on Foreign Funded NGOs, 2015)

On Our Reading List

1. Breaking India: Western Interventions in Dravidian and Dalit Faultlines

Authors: Rajiv Malhotra & Aravindan Neelakandan
https://www.amazon.in/Breaking-India-Western-Interventions-Faultlines/dp/8191067374

https://rajivmalhotra.com/product/breaking-india/

2. Snakes in the Ganga: Breaking India 2.0

Authors: Rajiv Malhotra & Vijaya Viswanathan

https://www.amazon.in/Snakes-Ganga-Breaking-India-2-0/dp/939220908X

3. NGOs, Activists & Foreign Funds Anti-Nation Industry, edited by Radha Rajan and Krishen Kak

Introductory note: పాలకవర్గ మార్పు కోసం ఒక వివాదాస్పద పిలుపు, బంగ్లాదేశ్ తిరుగుబాటును ఒక విద్యార్థి నాయకురాలు ప్రశంసించడం, భద్రతా దళాల గురించి ఒక యూట్యూబర్ చేసినట్లు చెబుతున్న వ్యాఖ్యలు, విదేశీ నిధుల ఆరోపణలు భారతదేశ నిరసన రాజకీయాలను కొత్తగా పరిశీలించవలసిన పరిస్థితి కల్పించాయి. ఇవన్నీ విడివిడి అసమ్మతి ప్రకటనలా లేక భారతీయ రాజ్య వ్యవస్థలతో నిరంతర ఘర్షణకు సంబంధించిన విస్తృత వ్యూహానికి సూచికలా అన్నదే ప్రశ్న.

ఒక ప్రభుత్వాన్ని బ్యాలెట్ బాక్స్ ద్వారా ఓడించవచ్చు. దానిని పార్లమెంటులో సవాల్ చేయవచ్చు, కోర్టులో ఎదుర్కొనవచ్చు, వీధుల్లో విమర్శించవచ్చు. ఇవి ప్రజాస్వామిక హక్కులు. కానీ రాజకీయ సమీకరణ క్రమంగా వ్యవస్థలను చట్టవిరుద్ధం చేయడం, ప్రజా జీవితాన్ని స్తంభింపజేయడం, ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టాలని ప్రయత్నించడం జరిగినప్పుడు వీటిని నిశితంగా పరిశీలించవలసిందే. ప్రతిపక్షం తన క్రియాశీలక పాత్రను విస్మరించి నిస్తేజంగా మారినప్పుడు అస్థిరపరిచే రాజకీయాలు ప్రారంభమవుతాయి.

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (SIR)కు వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న నిరసనల చుట్టూ ఉన్న తాజా వివాదం మనకు అనేక అంశాలను తెలియచేస్తుంది.

Analytical view: సీనియర్ న్యాయవాది ప్రశాంత్ భూషణ్ ఈ నిరసనలు ‘ప్రభుత్వ మార్పు’’  కోసమేనని బహిరంగంగా ప్రకటించారు. ఆయన చాలా స్పష్టంగా తాను చెప్పదలచింది చెప్పారు. దానిపై ఎటువంటి గందరగోళం లేదు : “అవును, మాకు ప్రభుత్వ మార్పు కావాలి… ఇందులో తప్పేమిటి? అవును, ఇది ప్రభుత్వ మార్పు కోసం జరిగే పోరాటమే.  మేము దానిని ఎలాగైనా సాధించి తీరుతామని నేను ఈ రోజు చెబుతున్నాను.”

ఈ డిమాండ్‌ను ప్రశాంత్ భూషణ్ ఒక ప్రజాస్వామిక హక్కుగా సమర్థించగా, సాధారణ ఎన్నికల పోటీకి మించిన అజెండాను ప్రతిపక్షాలు అనుసరిస్తున్నాయని భారతీయ జనతా పార్టీ (BJP) ఆరోపించింది.

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (SIR)కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనల సమయంలో చేసిన ఇతర వ్యాఖ్యలతో కలిపి చూసినప్పుడు ఈ ప్రకటన మరింత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఈ సమస్య కేవలం ఎన్నికల ప్రక్రియలపై అభ్యంతరాలకే పరిమితం కాలేదు; ఆందోళనకు ఆపాదిస్తున్న రాజకీయ లక్ష్యంతో కూడా ముడిపడి ఉంది.

నేహా బోరా వ్యాఖ్యలు

ప్రశాంత్ భూషణ్ ప్రకటన వెనువెంటనే, ఆల్ ఇండియా స్టూడెంట్స్ అసోసియేషన్ (AISA) అధ్యక్షురాలు నేహా బోరా భారతదేశంలో కూడా దేశంలో ఒక ఉద్యమం రావడానికి బంగ్లాదేశ్ యొక్క Gen-Z ఉద్యమాన్ని ఒక నమూనాగా ఉదహరించారు. AISA అనేది కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్) లిబరేషన్ యొక్క విద్యార్థి విభాగం. బంగ్లాదేశ్ నిరసనకారులను “మాకు దారి చూపినందుకు” అభినందనలు అని ఒక వీడియో సందేశంలో నేహా బోరా చెప్పారు.  బంగ్లాదేశ్‌లో జరిగిన ఉద్యమమే ఇప్పుడు భారతదేశంలో జరుగుతున్న పరిణామాలకు స్ఫూర్తినిచ్చిందని కూడా పేర్కొన్నారు. షేక్ హసీనా పదవీచ్యుతురాల కావడానికి దారితీసిన నిరసనలను ప్రస్తావిస్తూ బంగ్లాదేశ్‌లో “ప్రజాస్వామ్యం, ఓటరు హక్కుల పోరాటం” ఇప్పుడు “భారతదేశం సమస్య కూడా” అని బోరా అభివర్ణించారు.

ఈ బంగ్లాదేశ్ పోలిక చర్చను మరింత తీవ్రతరం చేసింది. బంగ్లాదేశ్‌లో 2024 uprising విద్యార్థుల నిరసనలతో ప్రారంభమై, చివరికి హసీనా ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడంలో ముగిసింది. అది అనేకమంది చనిపోవడానికి కూడా కారణం అయింది. ఇప్పుడు ప్రశ్న ఏమిటంటే వారు సరిగ్గా దేనిని పునరావృతం చేయాలనుకుంటున్నారు అన్నది –  శాంతియుత నిరసనల నిర్వహణనా, లేక భారీగా జనసమీకరణ ద్వారా ప్రస్తుత ప్రజాస్వామిక రాజకీయ వ్యవస్థను తలక్రిందులు చేయడమా?

ఈ తేడాను కేవలం ఒక వాదనగా కొట్టిపారేయలేము. బంగ్లాదేశ్ అనుభవంలో తీవ్రమైన హింస చోటు చేసుకుంది. హిందువులతో సహా మైనారిటీలపై దాడులు జరిగాయి. రాజ్యాంగబద్ధమైన మార్గాలయిన ఎన్నికలలో పోటీ చేసి ప్రభుత్వాలను మార్చడం కాకుండా  ఉధృతమయిన వీధి పోరాటాల ద్వారా ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని తొలగించాలనే ఆలోచన, అది సర్వసాధారణమే అని సూత్రీకరించడం ప్రమాదం. దీనిని ప్రశ్నించవలసిందే.

ధ్రువ్ రాఠీ పిలుపు

పోలీసులు, సాయుధ దళాల గురించి యూట్యూబర్ ధ్రువ్ రాఠీ చేసినట్లు చెబుతున్న వ్యాఖ్యలు మరొక సీరియస్ అంశాన్ని మనముందు ఉంచుతున్నాయి.

భారతదేశ ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసేలా ఢిల్లీ పోలీసు సిబ్బందిని తాను ప్రేరేపించడానికి ప్రయత్నించానని రాఠీ ఇటీవల అంగీకరించారు. తాను నిర్బంధంలో ఉన్నప్పుడు పోలీసు సిబ్బందితో ఎలా మాట్లాడాడో, మోదీ ప్రభుత్వాన్ని ధిక్కరించి ‘విప్లవం’ ప్రారంభించేలా వారిని ఎలా రెచ్చగొట్టడానికి ప్రయత్నించాడో ‘ది రెడ్ మైక్’కి ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో రాఠీ చిరునవ్వుతో గుర్తు చేసుకున్నారు.

ఒక ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా భద్రతా సిబ్బందిని రెచ్చగొట్టడం జవాబుదారీతనానికి, రాజకీయ ధిక్కరణ మధ్య రేఖను చెరిపివేసే ప్రమాదం ఉంది. ఆయన వ్యాఖ్యలు చేసిన సందర్భాన్ని పరిశీలిస్తే విషయం అర్ధం అవుతుంది. ఇది తిరుగుబాటుకు స్పష్టమైన పిలుపుగా కనిపిస్తోంది. భారతదేశ భద్రతా దళాలు రాజకీయ ఒత్తిడికి సాధనాలుగా మారవు. ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి అణుకువగా ఉండటం వాటి విధి. అదే పటిష్ట ప్రభుత్వానికి బలం.

దీప్కే నిధుల విజ్ఞప్తి

కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ (CJP) వ్యవస్థాపకుడు అభిజీత్ దీప్కే వివాదాస్పద బిలియనీర్ జార్జ్ సోరోస్‌ను డబ్బు కోసం అభ్యర్థించడం ఒక వీడియోలో బయట పడింది. దేశంలో జరుగుతున్న ఆందోళనలు, వాటికి విదేశీ నిధులు కొత్త రాజకీయ సమీకరణాన్ని మన ముందుకు తెస్తున్నాయి. వివిధ దేశాలలో రాజకీయ ఫలితాలను ప్రభావితం చేసే ప్రయత్నాలు,  వాటికి అంతర్జాతీయ నిధులు అన్ని కూడా సోరోస్ తో లింక్ అవుతున్నాయి.

ప్రశాంత్ భూషణ్ ప్రభుత్వ మార్పు వాదన, భారతదేశానికి నమూనాగా బంగ్లాదేశ్ యొక్క Gen-Z ఉద్యమానికి నేహా బోరా మద్దతు, ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా మారాలని పోలీసులను, సాయుధ దళాలను కోరినట్లు చెబుతున్న ధ్రువ్ రాఠీ విజ్ఞప్తితో పాటు దీప్కే ప్రకటన- వీటన్నింటినీ ఒక చోట పేరిస్తే మనకు చాలా విషయాలు అర్ధం అవుతాయి. ఈ ప్రకటనలు ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించడం నుండి ఎన్నికైన ప్రభుత్వ అధికారాన్ని సవాల్ చేసే దిశగా సాగే రాజకీయ కథనాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ప్రభుత్వ మార్పును ఒక రాజకీయ లక్ష్యంగా సాధారణీకరించడమే వీటన్నింటిలో ఉన్న ఉమ్మడి అంశం. దీప్కే సోరోస్ నుండి ఏదైనా డబ్బు పొందారా లేరా  అనేది వేరే విషయం. ప్రస్తుత రాజకీయాల నేపథ్యంలోనే దీప్కే ప్రకటనను పరిశీలించాలి.

CJP నిధుల వివాదంలో మరో కోణం కూడా ఉంది. అమెరికాలోని కొందరు దాతలు CJP సంస్థకు, దాని ప్రచారానికి నిధులు సమకూరుస్తున్నారని అమెరికన్ గాయని మేరీ మిల్బెన్ ఆరోపించారు. విదేశీ జోక్యాన్ని దీప్కే ఖండించి ఉండవచ్చు, కానీ ఆరోపణ గానీ లేదా నిరాకరణ గానీ ఈ విషయాన్ని తేల్చలేవు. విదేశీ నిధులపై తుది నిర్ణయానికి రావడానికి పారదర్శక ఖాతాలు, రిజిస్ట్రేషన్ రికార్డులు, ధృవీకరించదగిన ఆర్థిక ప్రకటనలు అవసరం.

“ప్రభుత్వ మార్పు” – బ్యాలెట్లు సరిపోనప్పుడు

‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే పదానికి ఎన్నికల ద్వారా సాధారణ ప్రభుత్వ మార్పునకు మించిన అర్థాలున్నాయి. బలవంతంగా  లేదా బెదిరింపుల ద్వారా ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని కూల్చి కొత్త ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడం కూడా  ప్రభుత్వ మార్పుగా కేంబ్రిడ్జ్ డిక్షనరీ చెపుతోంది. ప్రభుత్వ పతనం, దాని స్థానంలో మరొకటి రావడాన్ని ఎన్సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా కూడా ప్రభుత్వ మార్పుగా వర్ణిస్తుంది. ఆక్స్ఫర్ రిఫరెన్స్ దీనిని హార్డ్ పవర్, సైనిక చర్య లేదా స్థానిక మిలీషియాలకు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టి భర్తీ చేయడం అని వర్ణిస్తుంది.

అంతర్జాతీయ రాజకీయాలలో ‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే పదాన్ని భయపెట్టి లేదా బెదిరించి ప్రభుత్వాన్ని మార్చడం, బయటి శక్తుల ప్రాబల్యంతో ప్రభుత్వాలను పడగొట్టి కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయడం, ఉన్న ప్రభుత్వం అకస్మాత్తుగా మారిపోవడం వంటి సందర్భాలలో దీనిని వాడుతున్నారు.

ప్రశాంత్ భూషణ్ చేసిన ప్రకటన ఈ నేపథ్యంలో రాజకీయ మార్పు ఉద్దేశించిన మార్గాలపై ఒక ప్రాథమిక ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. వారి ఉద్దేశం ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవాలని ఓటర్లను ఒప్పించడమా, లేక ఎన్నికల ప్రక్రియ ద్వారా కాకుండా బయటి నుండి ఒత్తిడి తెచ్చి అధికారంలో ఉన్నవారిని దించడమా?

శాంతియుత నిరసన, విమర్శ, జవాబుదారీతనం కోసం డిమాండ్లు ప్రజాస్వామిక హక్కులే. కానీ ఒక ప్రభుత్వ విధానాలను నిరసించడం వేరు, ఎన్నికల రహిత ఒత్తిడి ద్వారా దానిని తొలగించాలని కోరడం వేరు. భారీగా ప్రజలను సమీకరించి ప్రదర్శనలు చేయయడం ద్వారా  రాజ్యాంగ ప్రక్రియల ద్వారా తమ లక్ష్యాలను చేరాలనుకుంటున్నారా లేక ఉన్న అధికార వ్యవస్థను ధిక్కరించి దానిని పక్కన పెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తోందా అనేదానిపై ఈ తేడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

ప్రభుత్వాలను సవాల్ చేయడానికి, విమర్శించడానికి, ఓటు ద్వారా గద్దె దింపడానికి ప్రజాస్వామ్యం అనుమతిస్తుంది. అలా కాకుండా ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడాన్ని ఒక ప్రజా ఉద్యమం తీసుకురావడం ప్రజాస్వామ్యబద్ధం అనిపించుకోదు.

ఆందోళన అరాచకానికి అజెండాగా మారినప్పుడు

ఈ ‘నాయకులు’ అని పిలవబడే వారి ప్రకటనలు రాజకీయ అసమ్మతికి సంబంధించిన విడివిడి వ్యక్తీకరణలు కావు. ఇవన్నీ కలిపి, ఎన్నికైన ప్రబుత్వయాన్ని చట్టవిరుద్ధం చేయడానికి, శాశ్వత ఘర్షణ వాతావరణాన్ని సృష్టించడానికి, రాజకీయ మార్పునకు చట్టబద్ధమైన సాధనంగా, వ్యవస్థాపరమైన అంతరాయాన్ని ప్రదర్శించడానికి ప్రయత్నించే రాజకీయాలను సూచిస్తున్నాయి. ఇది ‘మొబోక్రసీ’కి దారితీస్తుంది. ప్రభుత్వ మార్పునకు పిలుపు బహిరంగంగా వినిపించినప్పుడు, పొరుగు దేశం యొక్క అశాంతిని భారతదేశానికి నమూనాగా చూపినప్పుడు, ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు చేయాలని పోలీసులను, సాయుధ దళాలను కోరినప్పుడు వాటి పరిణామాలు సాధారణ ప్రతిపక్ష రాజకీయాలకు మించి ఉంటాయి. రాజకీయ లక్ష్యాన్ని సాధించడం కోసం వ్యవస్థలు తమ రాజ్యాంగ పాత్రలను విడిచిపెట్టేలా ఒత్తిడికి గురిచేసే పరిస్థితులను సృష్టించడానికి, అరాచకత్వాన్ని సృష్టించడానికి చేసే ప్రయత్నమే ఇందులో ఉన్న ఉమ్మడి సూత్రం.

వ్యవస్థల  కొనసాగింపు, ప్రజా విశ్వాసంపై ఆధారపడి భారతదేశ ఆర్థిక పురోగతి, మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ, పెరుగుతున్న వ్యూహాత్మక ప్రభావం ఉంటాయి. రాజకీయ ప్రతిపక్షం ప్రజాస్వామ్యంలో అంతర్భాగమే.  కానీ ప్రభుత్వాన్ని అప్రతిష్టపాలు చేయడానికి, ప్రజా అసంతృప్తిని తీవ్రతరం చేయడానికి, పోరాడితే మాత్రమే సమస్యలు పరిష్కారం అవుతాయని ప్రచాచారం చేసే స్థాయికి ప్రతిపక్షం దిగజారకూడదు. రాజకీయ నాయకులు ఇటువంటి ఆందోళనలను సమర్ధించి మద్దతు ఇచ్చినప్పుడు దాని ప్రభావం కేవలం వరూ లక్ష్యంగా చేసుకున్న ప్రభుత్వం మీద మాత్రమే ఉండవు. తదుపరి ప్రభుత్వాలపై కూడా ఆ ప్రభావం ఉంటుంది.

ప్రజాస్వామ్యం అంటే ప్రతి ఆందోళన, ఉత్తర్వులను ధిక్కరిచడం, అవిధేయతకు పిలుపు, వ్యవస్థపై  తిరుగుబాటును రెచ్చగొట్టే ప్రతి ప్రయత్నాన్ని చట్టబద్ధమైన రాజకీయ అభివ్యక్తికరణగా అంగీకరించాలని అర్థం కాదు. ఎన్నికలు పాలించే అధికారాన్ని ఇస్తాయి. రాజ్యాంగం జవాబుదారీతనానికి, మార్పునకు మార్గాలను సూచిస్తుంది.

అసమ్మతి ఉనికిలో ఉండటం ప్రధాన ఆందోళన కాదు, కానీ అటువంటి సమీకరణ ఏ రాజకీయ లక్ష్యం వైపు వెడుతోందనేది ముఖ్యం. బహిరంగ ప్రకటనలు పదేపదే ప్రభుత్వ మార్పును కోరుతున్నప్పుడు, అశాంతిని కొనియాడుతున్నప్పుడు, భద్రతా యంత్రాంగంలో ప్రతిఘటనను ప్రోత్సహిస్తున్నప్పుడు, అవి నిరంతర అశాంతి, రాజకీయ ప్రయోజనాలను సాధించే సాధనంగా మారే ఆందోళనకరమైన అజెండాను వెల్లడిస్తున్నాయి.

News at a glance

Prashant Bhushan’s ‘Want Regime Change’ Call, BJP Says ‘We Told You So’
https://www.ndtv.com/india-news/sir-protests-cjp-prashant-bhushans-want-regime-change-call-bjp-says-we-told-you-so-12193127

“We want regime change, nothing wrong with that”: Prashant Bhushan  https://www.aninews.in/news/national/politics/we-want-regime-change-nothing-wrong-with-that-prashant-bhushan20261015175208/

‘Forgive your enemies once, friends twice, but never traitors’: Kiren Rijiju on ‘regime change’ remark https://telanganatoday.com/forgive-your-enemies-once-friends-twice-but-never-traitors-kiren-rijiju-on-regime-change-remark

‘Educate, Agitate, Organise’: German YouTuber Dhruv Rathee Provokes Army & Police to Challenge Elected Govt
https://www.republicworld.com/india/educate-agitate-organise-german-youtuber-dhruv-rathee-provokes-army-police-to-challenge-elected-govt-2026-10-15-138998

Complaint Filed Against Dhruv Rathee Over Alleged Remarks Inciting Army, Police To Revolt
https://www.news18.com/india/complaint-filed-against-dhruv-rathee-over-alleged-remarks-inciting-army-police-to-revolt-ws-kl-10384768.html

Why are foreigners interfering? Dipke, US singer spar over CJP funding claims 

https://www.indiatoday.in/world/story/mary-millben-abhijeet-dipke-clash-cjp-us-funding-claims-ptag-3017591-2026-10-15

By the numbers

When governments fall outside the ballot box 

Academic insights

Hybrid Wars: The indirect adaptive approach to regime change
By Andrew Horybho, Institute for Strategic Studies and Predictions, PFUR
https://resistir.info/livros/hybrid_wars_updated.pdf

The CIA and regime change: Lessons from the Cold War
Bergin, Eleanor Reid, Woodrow Wilson School
https://dataspace.princeton.edu/handle/88435/dsp01h415pc89r

Social media pulse

“This is a fight for regime change, and we will make it happen.” : Prashant Bhushan
https://x.com/HemanNamo/status/2110709780566487475

Yes, We Want Regime Change in India
https://x.com/mitrapredator/status/2110700810548216159

Imran Masood started to talk about REGIME CHANGE openly now.  https://x.com/PoliticalKida/status/2110995487302255089

Pawan Khera joins the gang too!
https://x.com/PoliticalKida/status/2110999746026623051

Deep State, Social Media & Regime Change !
https://x.com/MonaPatelT/status/2110849385978593688

Neha Bora talks to Bangladeshi SSF which led the COUP against Sheikh Hasina
https://x.com/Indian_Analyzer/status/2110383878489706497

Neha Bora Says Bangladesh Youth Inspired Indian Gen Z
https://www.youtube.com/watch?v=-8RfK-l4r-A

Reporter to Neha: Do you want to recreate Bangladesh anarchy in India?
https://x.com/farzlicioustahe/status/2110735094189322569

Replicate Bangladesh in India?
https://x.com/Pamphlet_in/status/2110726931247174089

Dhruv Rathee Faces Veterans’ Backlash Over Army, Police Remarks
https://x.com/AugadhBhudeva/status/2110824231026217367

mche Goa. 

https://www.facebook.com/amchegoa/videos/2899876943719988/

The cat is out of the bag!! 

https://www.facebook.com/narendra.sawaikar

This is outright sedition. The armed forces are meant to protect the nation, not rise in revolt – Maj Gen Harsha Kakar

https://x.com/kakar_harsha/status/2110983395824275660?s=20

Our reading list

In the Name of Democracy: JP Movement and the Emergency
by Bipan Chandra

A political history book examines the relationship between the Jayaprakash Narayan movement and India’s Emergency of 1975–1977, offering a provocative interpretation of how both political opposition and government authoritarianism threatened democratic institutions.

Overthrow: America’s Century of Regime Change from Hawaii to Iraq

by Stephen Kinzer

Citing cases, the book argues that ‘regime change’ has been an integral part of U.S. foreign policy for more than 100 years. Starting with the overthrow of the Hawaiian monarchy in 1893 and continuing through the Spanish-American War and the Cold War and into our own time, the United States has not hesitated to overthrow governments that stood in the way of its political and economic goals.

నీట్ పేపర్ లీక్ పై జరిగిన ఆందోళననుండి మొదలు పెట్టి ఇప్పటివరకు దేశ రాజధాని కేంద్రంగా జరిగిన అన్ని చెప్పిన ‘198 అహింసాత్మక చర్యల పద్ధతుల’తో పోలికలు ఉన్నాయి.

ఆందోళనలు గమనిస్తే ఒక విషయం అర్ధం అవుతుంది. ‘అధికారాన్ని’ సవాలు చేయడానికి అమెరికన్ రాజకీయ శాస్త్రవేత్త జీన్ షార్ప్ పేర్కొన్న ‘నిరసనలు, సహాయ నిరాకరణ, అడ్డంకులు సృష్టంచడం’ అనే 198 రకాల పద్ధతులకు వీటికి మధ్య చాలా పోలికలు కనిపిస్తాయి. కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ (CJP) వ్యూహాలతో వీటికి ఉన్న పోలికలు, ఆ పార్టీ అంతర్జాతీయ అరాచకత్వ సూత్రాలను (global playbook of anarchy) అనుసరిస్తోందా అనే ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నాయి.

జూలై 2026లో జరిగిన NEET పేపర్ లీక్ నిరసనల ద్వారా, మీమ్‌లు, రీల్స్ ఆధారిత యాక్టివిజమ్ కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ ప్రజాదరణ పొందింది. యువతలో వివిధ అంశాలపై ఉన్న ఆగ్రహాన్ని ఈ సమస్యపై ఉపయోగించుకుంది. ఈ నిరసనల్లో నాట్యాలు, వేర్పాటువాద భావజాల సంబరాలు, అధికారులను అవమానించడం, ఎగతాళి చేయడం, పోలీసులపై దాడులు, పరుషంగా మాట్లాడటం, దేశ అగ్ర నాయకులను దూషించడం వంటివి చోటుచేసుకున్నాయి. అయితే, కొద్ది రోజుల క్రితం ఢిల్లీలో చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్‌కు వ్యతిరేకంగా చేపట్టిన CJP 2.0 నిరసన ప్రభుత్వం తీసుకున్న ముందస్తు చర్యలు వల్ల విఫలమైంది. ఇందుకు మెజారిటీ ప్రజలు దూరంగా ఉండటం కూడా ఒక కారణం.

CJP నిరసన వ్యూహం ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్నకు దారితీస్తోంది: ఇది యువత నుంచి స్వతంత్రంగా వచ్చిన ఆగ్రహమా లేక ఒక నిర్మాణాత్మక రాజకీయ అజెండానా? రాజకీయ ఉద్యమాలు వాటంతట అవి పుట్టుకురావు కనుక ఈ పోలికను పరిశీలించడం అవసరం. స్వతంత్రంగా కనిపించే వ్యూహాలు కూడా విస్తృత రాజకీయ సమీకరణలో భాగం కావచ్చు.

CJP నాయకులు అభిజీత్ దిప్కే, అశుతోష్ రాంకా, సౌరవ్ దాస్, ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ (AAP) నాయకుడు అరవింద్ కేజ్రీవాల్, యూట్యూబర్ ధృవ్ రాతీ, సిపిఐ(ఎం) ప్రధాన కార్యదర్శి ఎం.ఎ. బేబీ, టిఎంసి నాయకురాలు మమతా బెనర్జీతో సహా దాదాపు 3,500 మంది నిరసనకారులను ఢిల్లీ పోలీసులు అదుపులోకి తీసుకున్నారు. అరాచకత్వానికి ఎలాంటి అవకాశం లేదని స్పష్టమైన సందేశాన్ని ఇచ్చారు. న్యూఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్‌ను నిరసన వేదిక జాబితా నుండి తొలగించారు. అదుపులోకి తీసుకున్న CJP నాయకులు తిరిగి జంతర్ మంతర్‌లోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నించగా వారిని ఐదు రోజుల జ్యుడీషియల్ కస్టడీకి పంపారు.

రాజకీయం కొనసాగుతోంది. కానీ CJP పద్ధతులపై ప్రశ్నలు వ్యక్తమవుతున్నాయి: కావలనే వ్యూహంలో భాగంగా  CJP జీన్ షార్ప్ విధానన్ని అనుసరిస్తోందా? వివాదాస్పద కార్యకర్త యోగేంద్ర యాదవ్ ప్రమేయం దీనికి నిదర్శనంగా నిలుస్తోందా?

జీన్ షార్ప్ ఎవరు, ఆయన పని ఇప్పుడు ఎందుకు వార్తల్లో?

జీన్ షార్ప్ (1928-2018) ఒక అమెరికన్ రాజకీయ శాస్త్రవేత్త. వ్యవస్థీకృత అహింసాత్మక చర్యల ద్వారా రాజకీయ ఉద్యమాలు ప్రభుత్వాలను ఎలా సవాలు చేయవచ్చో అధ్యయనం చేయడంలో ఆయన తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం గడిపారు. వ్యూహాత్మక అహింసాత్మక పోరాటంపై ‘పరిశోధన, అధ్యయనం’ కోసం 1983లో ఆల్బర్ట్ ఐన్స్టీన్ ఇన్స్టిట్యూషన్ (AEI)ను స్థాపించారు. ఆయన రాసిన ప్రసిద్ధ గ్రంథం ‘ది పాలిటిక్స్ ఆఫ్ నాన్‌వయొలెంట్ యాక్షన్’ (1973)లో 198 రకాల ‘నిరోధక’ పద్ధతులను వర్గీకరించారు. షార్ప్ ఈ పద్ధతులను మూడు విస్తృత వర్గాలుగా విభజించారు:

• A. నిరసన, అంగీకరింప చేయడం (Protest and persuasion): నినాదాలు, చిహ్నాలు, బహిరంగ ప్రకటనలు, ర్యాలీలు, ప్రదర్శనలు, సమావేశాలు. వీటి ద్వారా అధికార వ్యవస్థపై వత్తిడి తెస్తారు.
• B. సహాయ నిరాకరణ (Non-cooperation): బహిష్కరణలు, సమ్మెలు, శాసనోల్లంఘన, రాజకీయ లేదా సామాజిక సంస్థల నుండి వ్యవస్థకు అందే సహకారాన్ని నిలిపివేయడం.
• C. అహింసాత్మక జోక్యం (Non-violent intervention): ధర్నాలు, ఆక్రమణలు, అడ్డంకులు సృష్టించడం, సాధారణ కార్యకలాపాలను నేరుగా అంతరాయం కలిగించే ఇతర చర్యలు.

రాజకీయ అధికారం అనేది పౌరులు, సంస్థల సహకారంపై ఆధారపడి ఉంటుందనేది జీన్ షార్ప్ ఆలోచన. ఒక ఉద్యమం ఆ సహకారాన్ని ఉపసంహరించుకున్నప్పుడు, అది అధికారంలో ఉన్నవారిపై ఒత్తిడి తెస్తుంది. నిరసనను కేవలం స్వతంత్ర ప్రతిస్పందనగా కాకుండా వ్యూహాత్మక చర్యగా చూడటంతో ఆయన పని ఉపయోగకరంగా మారింది. ఆల్బర్ట్ ఐన్స్టీన్ ఇన్స్టిట్యూషన్ తయారు చేసిన 198 పద్ధతుల జాబితా ఈ వ్యూహాలను అధ్యయనం చేయడానికి ప్రాథమిక ఆధారంగా ఉంది.

షార్ప్ నిరసనలను లేదా శాసనొల్లంఘనను కొత్తగా కనిపెట్టలేదు. భారతదేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటంతో సహా వీటికి సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. ఆయన కృషి వాటిని క్రమబద్ధంగా వర్గీకరించడంలో ఉంది. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా అరాచకవాదులు ఉపయోగించే ఒక సాధనంగా మారింది.

CJP నిరసన వ్యూహాలు, షార్ప్ పద్ధతులలో పోలికలు

ప్రభుత్వ సంస్థలు, జవాబుదారీతనంపై ఆరోపణలను లేవనెత్తడానికి ‘కాక్రోచ్’ అనే వ్యంగ్య గుర్తింపును ఉపయోగించి, యువత నేతృత్వంలో CJP జాతీయ స్థాయిలో ప్రాముఖ్యత పొందింది. జంతర్ మంతర్ వద్ద మొదటి నిరసన విజయవంతమయ్యాక, అక్టోబర్ 2, 2026న ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక ఇంటెన్సివ్ రివిజన్ (SIR)లో అక్రమాలు జరిగాయని ఆరోపిస్తూ సిఇసి జ్ఞానేష్ కుమార్ రాజీనామాను డిమాండ్ చేస్తూ CJP ప్రచారాన్ని ప్రారంభించింది. నకిలీ, మరణించిన, అనర్హులైన ఎంట్రీలను తొలగించడమే తమ ఓటర్ ధృవీకరణ లక్ష్యమని ఎన్నికల సంఘం తెలిపింది.

పోలీసులపై దాడులు, అగ్ర నాయకత్వంపై అభ్యంతరకరమైన భాష వాడడం జరిగినప్పటికీ తాము శాంతియుత నిరసనలు నిర్వహించామని CJP పేర్కొంది. జీన్ షార్ప్ వ్యూహాలతో వీటిని పోల్చి చూద్దాం.

1. నిరసన, అంగీకరింప చేయడం: ఒక చిహ్నాన్ని రాజకీయ గుర్తింపుగా మార్చడం

షార్ప్ మొదటి వర్గీకరణలో నినాదాలు, వ్యంగ్య చిత్రాలు, బానర్లు, హాస్య ప్రదర్శనలు, ప్రదర్శనలు, బహిరంగ సమావేశాలు ఉంటాయి. ఈ పద్ధతులు ఉద్యమకారులు తమ ఫిర్యాదులను తెలియజేయడానికి, ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించడానికి, భాగస్వామ్యులలో ఉమ్మడి గుర్తింపును పెంపొందించడానికి సహాయపడతాయి. CJP పేరు ప్రతి ప్రతిబింబించే ‘కాక్రోచ్’ వ్యంగ్యం ఒక గుర్తింపు పొందిన చిహ్నంగా మారింది.

ఇటీవలి CJP నిరసన సమయంలో, మీడియా దృష్టిని ఆకర్షించడానికి కొందరు వ్యక్తులు విచిత్రంగా దుస్తులు ధరించి వింతగా డ్యాన్స్ చేయడం కనిపిస్తుంది. విధులు నిర్వహిస్తున్న పోలీస్ అధికారులు తమపై లైంగిక వేధింపులకు పాల్పడ్డారని కొందరు ఆరోపించారు. అయితే, ఆ తర్వాత ఈ ఆరోపణలు నకిలీవని తేలింది. ఆ సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేసిన వారిని అరెస్టు చేశారు.

ఇలాంటి వ్యూహాలు సంక్లిష్టమైన రాజకీయ సమస్యను సులభంగా ప్రచారం చేసే సందేశంగా మారుస్తాయని షార్ప్ చెప్పారు.

2. సహాయ నిరాకరణ: బహిరంగ ప్రదర్శనలకు స్థాయిని మించి ఒత్తిడి తేవడం

షార్ప్ రెండవ వర్గీకరణలో సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థలతో సహకరించకపోవడం ఉంటుంది. ఇందులో బహిష్కరణలు, సమ్మెలు, కొన్ని రకాల శాసనోల్లంఘనలు ఉన్నాయి.

CJP ఉపయోగించిన పద్ధతులను, షార్ప్ మెథడ్ మరింత దగ్గరగా గమననించండి, మీకే అర్ధం అవుతుంది. షార్ప్ మెథడ్ 63 సామాజిక అనాదరణ; మెథడ్ 122 నిరోధాన్ని ప్రోత్సహించే సాహిత్యం, ప్రసంగాలు; మెథడ్ 141 చట్టాల శాసనోల్లంఘన; మెథడ్ 143 సమాచార వ్యవస్థలను నిరోధించడం. ఒక అధికారి రాజీనామాకు డిమాండ్ చేయడం మాత్రమే సహాయ నిరాకరణ కాదు. కచ్చితమైన సాక్ష్యాలు లేకుండా సోషల్ మీడియా విచారణ ద్వారా అధికారిని దోషిగా నిర్ణయించి, ఆయనపై చర్యలు తీసుకోవాలని డిమాండ్ చేయడంలోనే వ్యూహం ఇమిడి ఉంది.

3. అహింసాత్మక జోక్యం: నిరసనల ద్వారా పనులకు ఆటంకం కలిగించడం

షార్ప్ మూడవ వర్గికరణలో నిరాహార దీక్షలు, ‘అహింసాత్మక అవరోధాలు’, ‘ఆక్రమణలు,’ పరిపాలనా వ్యవస్థలను స్తంభింపజేయడం వంటి పద్ధతులు ఉన్నాయి. ఆయన జాబితాలో నిరాహార దీక్షను మెథడ్ 159గా, అహింసాత్మక అవరోధాన్ని మెథడ్ 172గా, పరిపాలనా వ్యవస్థలను overload చేయడాన్ని మెథడ్ 193గా పేర్కొన్నారు.

ఒక ఉద్యమం కేవలం సమస్యలను తెలియజేయడానికి ప్రయత్నిస్తోందా లేదా సాధారణ వ్యవస్థల పనితీరుకు అంతరాయం కలిగించడం ద్వారా అధికార యంత్రాంగం నుండి బలవంతంగా ఏదో ఒక ప్రతిస్పందనను వచ్చేలా  ప్రయత్నిస్తోందా అని పరిశీలించడానికి ఈ వర్గీకరణలు సహాయపడతాయి. ప్రజాస్వామ్యంలో ఈ వ్యత్యాసం ముఖ్యం.

ప్రభుత్వాలను కూల్చివేసిన ఉద్యమాలను షార్ప్ పద్ధతులు ప్రభావితం చేశాయా?

భారీ జన సమూహాన్ని కూడగట్టి వర్తమాన ప్రభుత్వాలను రాజకీయంగా సవాలు చేసిన అనేక సందర్భాలలో షార్ప్ వర్గీకరణలు తరచుగా చర్చికు వచ్చాయి.

సెర్బియాలో ‘ఓట్పోర్!’ (Otpor!) ఉద్యమం స్లోబోడాన్ మిలోసెవిచ్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ప్రచారంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది. 2003లో జార్జియా ‘రోజ్ రివొల్యూషన్’, 2004లో ఉక్రెయిన్ ‘ఆరెంజ్ రివొల్యూషన్’ సుదీర్ఘ ప్రదర్శనలు. ఒక వ్యవస్థీకృత రాజకీయ విధానంపై జరిగిన ఆందోళనలన్నీ భారీగా జనాన్ని సమీకరించి సుదీర్ఘకాలం పాటు సాగించిన వ్యూహారచనలే.

సెర్బియా, ఉక్రెయిన్‌లపై జరిగిన పరిశోధనలు, భద్రతా దళాలను ప్రభావితం చేయడానికి నిరసన నిర్వాహకులు ఎలాంటి వ్యూహాలను ఉపయోగించారో రికార్డు చేశాయి.  ఉదాహరణకు, ఉక్రెయిన్ ‘ఆరెంజ్ రివొల్యూషన్’లో, నిరసనకారులు ఉత్సాహభరితమైన వాతావరణాన్ని నిర్వహించడానికి ఐరనీ, వీధి నాటకాలు, సంగీత విభావరిలను ఉపయోగించారు. ప్రభుత్వం వారిపై చర్యలు తీసుకుంటే శాంతియుత నిరసనకారులపై దాడి అని అంతర్జాతీయంగా విమర్శలు వస్తాయి; చర్యలు తీసుకోకపోతే ప్రభుత్వం బలహీనంగా కనిపిస్తుంది. ఇది జీన్ షార్ప్ ప్రతిపాదన ఆధారంగా రూపొందించిన ‘డైలమా యాక్షన్’ (Dilemma Action).

2011 ఈజిప్షియన్ తిరుగుబాటు 30 సంవత్సరాల పాలన తర్వాత అధ్యక్షుడు హోస్నీ ముబారక్ కూల్చివేతకు దారితీసింది. అయితే, ఆ తర్వాత జరిగిన రాజకీయ పరిణామాలు, నాయకుడిని తొలగించడం వల్ల శాశ్వత ప్రజాస్వామ్య పాలన ఏర్పడదని నిరూపించాయి.

ఈ ప్రపంచ ప్రతికూల ప్రభావం నుండి భారతీయ పరిశీలకులు పాఠం నేర్చుకోవాలి. ఇందులో రాజకీయ సమీకరణ, ప్రచారం చేసిన కథనాలు, లక్ష్యంగా చేసుకున్న సంస్థలు పరిణామాల క్రమబద్ధమైన అధ్యయనం ఉంటుంది.

ఇరాన్, వెనిజులా, రష్యాలో జాతీయ భద్రతా చర్చలు

2009 ఇరాన్ ఎన్నికల తదనంతర అశాంతి సమయంలో జీన్ షార్ప్ పేరును ప్రభుత్వం బహిరంగంగా ప్రస్తావించింది. నిరసనకారులు ‘వెల్వెట్ కూ’ (Velvet Coup)లో భాగంగా షార్ప్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌లోని 198 దశల్లో 100 కంటే ఎక్కువ అమలు చేశారని విచారణలో ప్రాసిక్యూటర్లు ఆరోపించారు. ఇరాన్ హ్యూమన్ రైట్స్ డాక్యుమెంటేషన్ సెంటర్ కూడా తన నివేదికలో ఈ అంశాన్ని ప్రముఖంగా ప్రస్తావించింది.

వెనిజులాలో, అధ్యక్షుడు హ్యూగో చావెజ్ వారాంతపు టెలివిజన్ ప్రసంగంలో ‘వెనిజులా జాతీయ భద్రతకు షార్ప్ ఒక ముప్పు’ అని హెచ్చరించారు. రష్యన్ ఇన్సిస్ట్యూట్ ఆఫ్ స్ట్రాటజిక్ స్టడీస్ అండ్ ప్రిడిక్షన్స్ 2015 నివేదిక ప్రకారం, “జీన్ షార్ప్ ప్రచురణలను [యునైటెడ్ స్టేట్స్] హైబ్రిడ్ వార్ ఫీల్డ్ మాన్యువల్‌లోని మొదటి భాగంగా చూడవచ్చు.”

భారత్‌లాంటి ప్రజాస్వామ్య దేశానికి ఒక విషయం స్పష్టంగా అర్ధం చేసుకోవాలి.  జీన్ షార్ప్ రాసిన పుస్తకం కేవలం ఒక అధ్యయన గ్రంధం కాదు. అంతకు మించి సి.జె.పి. దానిని వ్యూహం లోయ భాగంగా అమలు చేస్తున్నారు.

యోగేంద్ర యాదవ్ సంబంధం ఏమిటి?

CJPకి యోగేంద్ర యాదవ్ బహిరంగంగా తెలిపిన మద్దతు ఆయన పాత్రను ప్రాముఖ్యమైనదిగా చేస్తుంది. జూలై 2026లో CJP నిరసనకు సంబంధించి, యాదవ్ ‘ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్’లో ప్రతిపక్ష రాజకీయం “సంసద్ నుండి జంతర్ మంతర్ వైపు, ఎన్నికల పోటీ నుండి క్షేత్రస్థాయి సమీకరణ వైపు” మారుతోందని రాశారు.

జీన్ షార్ప్, యోగేంద్ర యాదవ్ మధ్య ప్రత్యక్ష సంబంధం లేనప్పటికీ అనేకమంది పరిశీలకులు మరొక రకమైన సంబంధాన్ని వేలెత్తి చూపారు. జీన్ షార్ప్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ సెర్బియాలోని ‘ఓట్పోర్!’ను ప్రభావితం చేసింది. ‘ఓట్పోర్!’ నుండి ఆవిర్భవించిన స్రజా పోపోవిక్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న కార్యకర్తలకు ‘అహింసాత్మక చర్యల’లో శిక్షణ ఇచ్చే ‘కాన్వాస్’ (CANVAS) సంస్థను స్థాపించారు. మార్చి 2016లో, గోవాలో జరిగిన LSE ఇండియా సమ్మిట్‌లో స్రజా పోపోవిక్, యోగేంద్ర యాదవ్ మధ్య ప్రత్యక్ష సంభాషణ జరిగింది.

అంతకుముందు, 2012-13లో అన్నా హజారే, అరవింద్ కేజ్రీవాల్, ప్రశాంత్ భూషణ్, యోగేంద్ర యాదవ్ నేతృత్వంలో జరిగిన అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం (IAC) సమయాల్లో కూడా పోపోవిక్ సంస్థ తయారు చేసిన ‘Nonviolent Struggle: 50 Crucial Points’ మాన్యువల్‌తో సమాంతర పోలికలను విశ్లేషకులు గుర్తించారు.

పరిశీలించాల్సిన అంశం

ఇటీవల CJP నేతృత్వంలో జరిగిన నిరసనలతో సహా వివిధ నిరసనల సమయాల్లో జీన్ షార్ప్ 198 పద్ధతులలో అవరసరమైన వాటిని సమయానుకూలంగా అమలు చేశారు. వ్యంగ్యం, బహిరంగ ప్రదర్శనలు, రాజకీయ డిమాండ్లను CJP ఉపయోగించడం షార్ప్ వర్గీకరణలతో పోలికను తెలియచేస్తుంది.

చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్ రాజీనామాను డిమాండ్ చేసే నిరసన ఉద్యమం సుస్పష్టమైన, పరిశీలించదగిన సాక్ష్యాలను చూపించగలగాలి. ప్రజాస్వామ్య నిరసన ఒక హక్కు, కానీ రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థలపై చేసే తీవ్రమైన ఆరోపణలకు స్పష్టమైన ఆధారాలు ఉండాలి. కచ్చితమైన ఆధారాలతో వస్తే మాత్రమే ఆరోపణలకు విలువ ఉంటుందని ఆందోళనకారులకు చెప్పడం ద్వారా మాత్రమే విదేశీ వ్యూహం నుండి బయటపడగలుగుతాము.

News at a glance

https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2009/1229/Iran-protesters-the-Harvard-professor-behind-their-tactics

https://www.reuters.com/world/india/indias-cockroach-janata-party-student-groups-protest-demand-poll-chiefs-2026-10-02/

https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cpiml-leader-dipankar-bhattacharya-and-activists-detained-in-delhi-anti-cec-protest/articleshow/134851449.cms?from=mdr

https://thesouthfirst.com/opinion/withdrawing-consent-gene-sharp-and-the-cockroach-uprising/

https://www.dailyexcelsior.com/from-gene-sharp-to-gen-z-is-india-witnessing-a-new-playbook-of-political-destabilisation/

https://www.politico.com/magazine/story/2018/12/30/gene-sharp-obituary-academic-nonviolent-revolution-223555/

Academic insights

https://www.aeinstein.org/198-methods-of-nonviolent-action

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0967067X06000250

https://www.aeinstein.org/our-history

https://blogs.lse.ac.uk/southasia/2016/03/14/srdja-popovic-in-conversation-with-yogendra-yadav-every-non-violent-struggle-supports-the-same-principle-it-becomes-efficient-the-moment-people-take-it-personally/

Social media pulse

1. https://www.facebook.com/Smriti.Irani.Official/videos/what-we-saw-at-jantar-mantar-bore-an-uncanny-resemblance-to-gene-sharps-playbook/2437831826628243/
2. https://www.youtube.com/watch?v=nfon-qlhFpc
3. https://x.com/Kranthi766/status/2109218659503853795?s=20
4. https://x.com/VivekPrtprssorg/status/2109203312633581869?s=20
5. https://x.com/choga_don/status/2108770083594228127?s=20
6. https://x.com/AugadhBhudeva/status/2087895809425813743?s=20
7. https://x.com/Sarfarosh_IND/status/2087618797196976332?s=20

On our reading list

1. AMBEDKAR’S LAST SPEECH IN THE CONSTITUENT ASSEMBLY ON ADOPTION OF THE CONSTITUTION (NOVEMBER 25, 1949) (Also known popularly as ‘Grammar of Anarchy’ speech)
2. Parliamentary Democracy In India by Dr Lm Singhvi: Understanding India’s Democratic System, by Dr. L. M. Singhvi

తెలంగాణ సంస్కృతిలో అల‌య్‌-బ‌ల‌య్‌కు ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉంది. ముఖ్యంగా ద‌స‌రా రోజు స్నేహితులు, బంధువులు క‌లిసిన‌ప్పుడు కేవ‌లం దూరం నుంచి న‌మ‌స్క‌రించ‌డం, చేతులు  క‌ల‌ప‌డం మాత్ర‌మే కాకుండా ఒక‌రినొక‌రు కౌగిలించుకోవ‌డం ఈ ప్రాంతంలో ఆన‌వాయితీగా వ‌స్తోంది. అయితే  రెండు ద‌శాబ్దాల క్రితం భార‌తీయ జ‌న‌తాపార్టీ నాయ‌కుడు బండారు ద‌త్తాత్రేయ అల‌య్-బ‌ల‌య్ పేరుతో ద‌స‌రా మ‌రుస‌టి రోజు ఆత్మీయ స‌మ్మేళ‌నాలు ఏర్పాటు చేయ‌డం ప్రారంభించారు. పార్టీల‌కు అతీతంగా అంద‌రు రాజ‌కీయ ప్ర‌ముఖుల‌నూ, ముఖ్య‌మంత్రులు, గ‌వ‌ర్న‌ర్లు, కేంద్ర మంత్రులు, వివిధ రంగాల్లో ప్ర‌ఖ్యాతి గాంచిన వ్య‌క్తుల‌ను, సినీ నటుల‌ను దీనికి ఆహ్వానిస్తున్నారు. ఈ సంద‌ర్భంగా తెలంగాణ సంస్కృతిని చాటే బోనాలు, బ‌తుక‌మ్మ‌, గుస్సాడీ లాంటి వివిధ తెలంగాణ క‌ళారూపాల ప్ర‌ద‌ర్శ‌న‌ల‌ను ఏర్పాటు చేస్తుంటారు. తెలంగాణ వంట‌కాల‌తో విందు ఇస్తారు. ప్ర‌త్యేక తెలంగాణ ఉద్య‌మ స‌మ‌యంలో  ఈ అల‌య్-బ‌ల‌య్ కార్య‌క్ర‌మం ఎంతో ప్రాధాన్యం సంత‌రించుకుంది. బండారు ద‌త్తాత్రేయ గ‌వ‌ర్న‌ర్ బాధ్య‌త‌లు స్వీక‌రించిన‌ప్ప‌టికీ ఆయ‌న కుమార్తె విజ‌య‌ల‌క్ష్మి ఈ కార్య‌క్ర‌మ నిర్వ‌హ‌ణ బాధ్య‌త‌ను చేప‌ట్టారు. ఈ కార్య‌క్ర‌మానికి ఆహ్వానం అందుకోవ‌డం ఒక గౌర‌వం అని భావించే స్థితి ఏర్ప‌డింది. తెలంగాణ సంస్కృతిలో భాగ‌మైన అల‌య్ బ‌ల‌య్ ఈ కార్య‌క్ర‌మం ద్వారా ప్రాచుర్యంలోకి వ‌చ్చింది. దీనిపై విశ్లేష‌ణ‌.

ANALYSIS

“అలయ్‌–బలయ్‌” అంటే ఏమిటి?

తెలంగాణ పల్లెల్లో, పట్టణాల్లో దసరా సందర్భంలో ఒకరినొకరు కలుసుకున్నప్పుడు ఆప్యాయంగా పలకరించడం, కౌగిలించుకోవడం ఒక సామాజిక సంస్కృతి. ఇది కేవలం “హలో” చెప్పడం కాదు. మనసులు కలవడం, ఆత్మీయతను పంచుకోవడం, పాత విభేదాలను పక్కనపెట్టి స్నేహాన్ని పునరుద్ధరించుకోవడం అనే భావన ఇందులో ఉంది. అయితే భార‌తీయ జ‌న‌తా పార్టీ నాయ‌కుడు  బండారు దత్తాత్రేయ ఈ స్థానిక ఆత్మీయతను ఒక పెద్ద సామాజిక వేదికగా మలిచారు.ఆయన స్వయంగా అలయ్‌–బలయ్‌ను రాజకీయ కార్యక్రమంగా కాకుండా ఆత్మీయ సమ్మేళనం, తెలంగాణ సంస్కృతి–సంప్రదాయాలు, ఆహారపు అలవాట్లను ప్రతిబింబించే వేదికగా మ‌లుస్తూ వ‌చ్చారు.

2005లో ఒక ఆలోచనగా ప్రారంభమై..

అలయ్‌–బలయ్‌ కార్యక్రమాన్ని 2005లో బండారు దత్తాత్రేయ ప్రారంభించారు. అనంత‌రం తెలంగాణ ఉద్య‌మ కాలంలో రాజ‌కీయ విభేదాల‌కు అతీత‌మైన వేదిక మారింది. 2010లో తెలంగాణ సంస్కృతి ప్రదర్శనకు  మారుపేరుగా మారింది. 2020ల‌లో జాతీయ స్థాయి ప్రముఖులు పాల్గొనే సాంస్కృతిక-సామాజిక సమ్మేళనంగా రూపాంత‌రం చెందింది. 2025లో 20వ వార్షికోత్సవం జ‌రిగింది.   ఈ సంవ‌త్స‌రం అక్టోబ‌రు 22న 21వ కార్య‌క్ర‌మం నిర్వ‌హించ‌డానికి ఏర్పాట్లు ప్రారంభ‌మ‌య్యాయి.

 తెలంగాణ ఉద్యమంలో అలయ్‌–బలయ్‌ పాత్ర

ఇది అలయ్‌–బలయ్‌ చరిత్రలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం. 2005లో కార్యక్రమం ప్రారంభమైనప్పుడు తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన ఉద్యమం ఇంకా కొనసాగుతోంది. వివిధ రాజకీయ పార్టీలు, ప్రజా సంఘాలు, ఉద్యోగ, విద్యార్థి, సాంస్కృతిక సంస్థలు తెలంగాణ అంశంపై తమ తమ వేదికల నుంచి పోరాడుతున్న కాలం అది.

అలాంటి సమయంలో దత్తాత్రేయ ఏర్పాటు చేసిన అలయ్‌–బలయ్‌ వేదికపై వివిధ పార్టీలకు చెందిన నాయకులు ఒకే చోట కలుసుకునే అవకాశం ఏర్పడింది. 2024 అలయ్‌–బలయ్‌ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న ముఖ్యమంత్రి రేవంత్‌రెడ్డి, ఈ కార్యక్రమం తెలంగాణ ఉద్యమ సమయంలో నాయకులు ఒక తాటిపైకి రావడానికి ఉపయోగపడిందని, ఆ స్ఫూర్తి తెలంగాణ జేఏసీ ఏర్పాటుకు కూడా దోహదపడిందని పేర్కొన్నారు

ఎందుకు రాజకీయ నాయకులందరినీ ఆహ్వానిస్తారు?

ఇది దత్తాత్రేయకు చెందిన  కార్యక్రమం అయినప్పటికీ, ఆయన నిర్వహణలో కాంగ్రెస్‌, బీఆర్‌ఎస్‌, టీడీపీ, జనసేన, కమ్యూనిస్టు పార్టీలు తదితర రాజకీయ నేపథ్యాల నాయకులు కూడా పాల్గొన్న సందర్భాలు ఉన్నాయి. 2021లోనే ఒకే వేదికపై ఉపరాష్ట్రపతి వెంకయ్యనాయుడు, గవర్నర్లు, కేంద్రమంత్రులు, తెలంగాణ మంత్రులు, కేటీఆర్‌, హరీశ్‌రావు, రేవంత్‌రెడ్డి, పవన్‌కల్యాణ్‌ తదితరులు పాల్గొనేలా ఆహ్వానాలు ఇచ్చారు. 2022లో కేరళ గవర్నర్‌ ఆరిఫ్‌ మహమ్మద్‌ ఖాన్‌, కేంద్రమంత్రి కిషన్‌రెడ్డి, చిరంజీవి, కేకే, కోదండరామ్‌, సీపీఐ నాయకులు తదితరులు పాల్గొన్నారు. 2024లో కూడా వివిధ పార్టీల నాయకులు, గవర్నర్లు, ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు . అందువల్ల దీనికి వచ్చిన వ్యక్తుల జాబితాను చూస్తే ఇది కేవలం బీజేపీ అంతర్గత కార్యక్రమం కాదనే దాని సామాజిక స్వరూపం కనిపిస్తుంది.  రాజకీయ-సామాజిక పరస్పర సంబంధాలకు ఇది ఒక వేదికగా కూడా పనిచేస్తోంది.

తెలంగాణ సంస్కృతికి ద‌ర్ప‌ణం

అలయ్‌–బలయ్‌లో మరో ముఖ్యమైన అంశం తెలంగాణ జానపద సంస్కృతిని ప్రదర్శించడం.సాధారణ రాజకీయ సభల మాదిరిగా కేవలం ప్రసంగాలు ఉండవు. వేదికపై, ప్రాంగణంలో తెలంగాణకు చెందిన బ‌తుక‌మ్మ‌, బోనాలు, గుస్సాడీ, డప్పు, జాన‌ప‌ద గీతాలు, జాన‌ప‌ద నృత్యాలు, ఒగ్గుక‌థ‌ వంటి గ్రామీణ జీవనశైలిని ప్రతిబింబించే ప్రదర్శనలు చోటుచేసుకున్నాయి. 2025 కార్యక్రమంలో కూడా తెలంగాణ సంస్కృతి, చరిత్ర, సంప్రదాయాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. ఆ ఏడాది కార్యక్రమానికి “ఆపరేషన్‌ సింధూర్‌” థీమ్‌ను జోడించడం కూడా ప్రత్యేకతగా నిలిచింది.

భోజనం ఎందుకు అంత ప్రత్యేకం?

తెలంగాణలో “కలిసి తినడం కూడా ఆత్మీయతే” అనే సామాజిక భావన ఉంది. దత్తాత్రేయ అలయ్‌–బలయ్‌ దీనినీ కార్యక్రమంలో భాగం చేశారు. తెలంగాణ సంప్రదాయ వంటకాలను పెద్ద సంఖ్యలో తయారు చేసి అతిథులకు వడ్డించడం కార్యక్రమంలో ఒక ముఖ్య ఆకర్షణగా మారింది. 2016లోనే దాదాపు 40 రకాల వంటకాలు వడ్డించినట్లు ఒక కథనం పేర్కొంది. సర్వపిండి, సకినాలు, మక్కగారెలు, జొన్నరొట్టె, సజ్జరొట్టె, అంబలి, మలీద ముద్దలు వంటి తెలంగాణ వంటకాలతో పాటు మాంసాహార వంటకాలు కూడా వడ్డించినట్లు   వివరించింది.  2025లో   86 రకాల వంటకాలు, సుమారు 4,000 కిలోల చికెన్‌, 1,200 కిలోల మటన్‌ వడ్డించినట్లు మీడియా క‌థ‌నాలు నివేదించాయి. అంటే భోజనం ఇక్కడ కేవలం “విందు” కాదు. తెలంగాణ ఇంటి వంటను దేశం నలుమూలల నుంచి వచ్చిన ప్రముఖులకు పరిచయం చేసే సాంస్కృతిక దౌత్యం.

 అలయ్‌–బలయ్‌లో “కౌగిలింత”కు ప్రత్యేక అర్థం

ఈ కార్యక్రమం చిత్రాల్లో ఎక్కువగా కనిపించే దృశ్యం రాజకీయంగా ప్రత్యర్థులైన నాయకులు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకోవడం.దత్తాత్రేయ 2022లో దీనిని వివరిస్తూ, వ్యక్తులను కాదు “మనసులను ఆలింగనం చేసుకోవడం” అలయ్‌–బలయ్‌ ఉద్దేశమని చెప్పారు.  అందువల్ల అలయ్‌–బలయ్‌లో కౌగిలింత ఒక ఫొటో అవకాశం మాత్రమే కాదు.దాని వెనుక ఉన్న సందేశం. విధానాలు వేరైనా మనుషుల మధ్య సంబంధాలు ఉండవచ్చు. పార్లమెంటులో, అసెంబ్లీలో ఒకరిపై మరొకరు విమర్శలు చేసుకునే నాయకులు పండుగ రోజు ఒకరినొకరు పలకరించుకోవచ్చు.ఇదే ఈ కార్యక్రమ సామాజిక ప్రయోగంగా చూడవచ్చు.

దత్తాత్రేయ గవర్నర్‌ అయిన తర్వాత బాధ్యత తీసుకున్న విజయలక్ష్మి

బండారు దత్తాత్రేయ గవర్నర్‌గా రాజ్యాంగబద్ధ పదవుల్లో ఉన్న కాలంలో, ప్రత్యక్షంగా రాజకీయ కార్యక్రమాలు నిర్వహించడంలో పరిమితులు ఉండటంతో ఆయన కుమార్తె బండారు విజయలక్ష్మి నిర్వహణ బాధ్యతలను చేపట్టారు.2021లోనే జలవిహార్‌లో జరిగిన కార్యక్రమాన్ని విజయలక్ష్మి ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించినట్లు వార్తలు వచ్చాయి. 2022లో 18వ కార్యక్రమం కూడా ఆమె ఆధ్వర్యంలో జరిగింది.  2025లో 20వ కార్యక్రమం కూడా అలయ్‌–బలయ్‌ ఫౌండేషన్ ఛైర్‌పర్సన్‌ బండారు విజయలక్ష్మి ఆధ్వర్యంలో జరిగింది.  దీంతో ఇది ఒక వ్యక్తి నిర్వహించే కార్యక్రమం నుంచి ఒక కుటుంబం కొనసాగిస్తున్న సంస్థాగత సాంస్కృతిక కార్యక్రమంగా మారింది.

ఆహ్వానం అందుకోవడం ఎందుకు ప్రత్యేక గౌరవంగా మారింది?

రెండు దశాబ్దాలుగా ఒకే లక్ష్యంతో కార్యక్రమం కొనసాగడం, ప్రతి సంవత్సరం రాజకీయ, సినీ, సాంస్కృతిక, పారిశ్రామిక, సామాజిక రంగాల ప్రముఖులను ఆహ్వానించడం వల్ల “అలయ్‌–బలయ్‌కు ఆహ్వానం” ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపుగా మారింది. 2025 కార్యక్రమంలో మాజీ రాష్ట్రపతి, మాజీ ఉపరాష్ట్రపతి, రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, గవర్నర్లు, కేంద్రమంత్రులు, మాజీ సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఎన్‌.వి. రమణ, సినీ ప్రముఖులు తదితరులు పాల్గొన్నారు. చిరంజీవి 2022లో పాల్గొన్నప్పుడు, ఈ సంప్రదాయాన్ని తెలంగాణ సంస్కృతిలోని ప్రేమ, స్నేహానికి ప్రతీకగా అభివర్ణించారు.  2025లో నాగార్జున, బ్రహ్మానందం వంటి సినీ ప్రముఖులను సన్మానించడం కూడా కార్యక్రమానికి వచ్చిన విస్తృత సామాజిక గుర్తింపును చూపిస్తుంది.

ఈ సంవ‌త్స‌రం అక్టోబ‌రు 22న హైదరాబాద్‌ ఎగ్జిబిషన్‌ గ్రౌండ్స్‌లో అల‌య్ బ‌ల‌య్ నిర్వ‌హించ త‌ల‌పెట్టారు.  దత్తాత్రేయ స్వయంగా ప‌లువురు నాయకులను కలిసి ఆహ్వానిస్తున్నారు.ఏపీ ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడును కలిసి ముఖ్య అతిథిగా రావాలని ఆహ్వానించారు. చంద్రబాబు హాజరవుతానని హామీ  ఇచ్చారు. కేంద్ర మంత్రులు రాజ్‌నాథ్‌ సింగ్, ప్రహ్లాద్‌ జోషి, అర్జున్‌ రామ్‌ మేఘ్వాల్ ల‌ను ఆహ్వానించారు.  బీజేపీ జాతీయ ప్రధాన కార్యదర్శి బీఎల్‌ సంతోష్‌, హరియాణా ముఖ్యమంత్రి నాయబ్‌ సింగ్‌ సైనీలకు సైతం ఆహ్వాన ప‌త్రిక‌లు అంద‌జేశారు. తెలంగాణ గవర్నర్‌ శివ ప్రతాప్‌ శుక్లాను దత్తాత్రేయ, విజయలక్ష్మి కలిసి ఆహ్వానించారు.

ఈ ఏడాది  ప్రత్యేకత – బతుకమ్మ

ఈసారి అలయ్‌–బలయ్‌ ఫౌండేషన్‌ దసరా కార్యక్రమానికి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా బతుకమ్మ వేడుకలను కూడా నిర్వహించింది. అక్టోబర్‌ 10న హైదరాబాద్‌ ఇందిరాపార్క్‌ ధర్నాచౌక్‌ వద్ద ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ వేడుకలు నిర్వహించారు. తెలంగాణ గవర్నర్‌ శివప్రతాప్‌ శుక్లా సతీమణి జానకి శుక్లా, కిషన్‌రెడ్డి సతీమణి కావ్య తదితరులు పాల్గొన్నారు.   అలయ్‌–బలయ్‌ ఇప్పుడు ఒక్క దసరా రోజు జరిగే సమ్మేళనం మాత్రమే కాకుండా, తెలంగాణ పండుగలు–సంస్కృతి–కళలను విస్తృతంగా ప్రదర్శించే ఒక సాంస్కృతిక వేదికగా విస్తరిస్తోంది.

దత్తాత్రేయ ఆత్మకథలో అలయ్‌–బలయ్‌ స్థానం

2025లో ఆయన ఆత్మకథ “ప్రజల కథే నా ఆత్మకథ” పేరుతో తెలుగులో విడుదలైంది. పుస్తకాన్ని మాజీ రాష్ట్రపతి రామ్‌నాథ్‌ కోవింద్‌ హైదరాబాద్‌లో ఆవిష్కరించారు. ఈ పుస్తకం కేవలం వ్యక్తిగత జీవిత చరిత్రగా కాకుండా, తన జీవితంలో తనతో పాటు నడిచిన ప్రజల కథగా దత్తాత్రేయ వివరించారు. పుస్తకంలో ఆయన గౌలిగూడలోని సాధారణ జీవితం నుంచి ఎంపీ, కేంద్ర మంత్రి, గవర్నర్‌ స్థాయికి చేరిన ప్రయాణాన్ని వివరించారు. ఇందులో అల‌య్ బ‌ల‌య్ ప్ర‌స్థావ‌న‌,చిత్రాలు ఉన్నాయి.

 అలయ్‌–బలయ్‌ కార్యక్రమానికి ఇంత దీర్ఘాయువు రావడానికి  అయిదు కార‌ణాలు క‌నిపిస్తున్నాయి.

1. తెలంగాణ సంస్కృతిలోనే మూలాలు

బయట నుంచి తీసుకొచ్చిన కార్యక్రమం కాదు. ప్రజలకు ముందే తెలిసిన ఆత్మీయ పలకరింపు సంప్రదాయాన్నే పెద్ద వేదికగా మార్చారు.

2. రాజకీయ విభేదాలకు కొంత విరామం

ప్రతిరోజూ పరస్పరం విమర్శించుకునే నాయకులు ఒకరోజు స్నేహపూర్వకంగా కలుసుకునే అవకాశం.

3. ఆహ్వానితుల వైవిధ్యం

రాజకీయ నాయకులతో పాటు గవర్నర్లు, కేంద్ర మంత్రులు, సినీ ప్రముఖులు, న్యాయమూర్తులు, పారిశ్రామికవేత్తలు, కళాకారులు రావడం.

4. తెలంగాణ రుచులు, కళలకు వేదిక

భోజనం, జానపద కళలు, పండుగలు, గ్రామీణ సంస్కృతి—వీటిని ఒకే ప్రాంగణంలో చూపించడం.

5. నిరంతర నిర్వహణ

2005 నుంచి దాదాపు ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహించడం వల్ల అది ఒక కార్యక్రమం నుంచి ఒక సంప్రదాయంగా మారింది.

అలయ్‌-బలయ్‌ తెలంగాణ సంస్కృతికి ఒక  బ్రాండ్ 

గత రెండు దశాబ్దాల పరిణామాన్ని చూస్తే,  అలయ్‌–బలయ్  అనే పదం ఇప్పుడు బండారు దత్తాత్రేయతో విడదీయలేని విధంగా అనుసంధానమైంది. దసరా అంటే జమ్మి చెట్టు, పాలపిట్ట గుర్తుకు వచ్చినట్లే, హైదరాబాద్‌ రాజకీయ-సాంస్కృతిక వర్గాల్లో అలయ్‌–బలయ్‌ అంటే దత్తాత్రేయ అనే గుర్తింపు ఏర్పడింది. అయితే అలయ్‌–బలయ్‌ అనే సంప్రదాయం దత్తాత్రేయతో ప్రారంభమైనది కాదు. తెలంగాణలోని ఆత్మీయ పలకరింపు సంస్కృతి ముందే ఉంది. దత్తాత్రేయ చేసినది ఆ స్థానిక సామాజిక ఆచారాన్ని ఒక పెద్ద, సంస్థాగత, వార్షిక ప్రజా వేదికగా మలచడం.“రాజకీయంగా ఎవరి దారి వారిదైనా.. పండుగ వేళ మనసులు మాత్రం కలవాలి” అనే తెలంగాణ ఆత్మీయతను బహిరంగ వేదికపైకి తీసుకువచ్చిన కార్యక్రమమే అలయ్‌–బలయ్ అని చెప్ప‌వ‌చ్చు.

NEWS AT A GLANCE

https://addamnews.com/bathukamma-celebrations-organized-by-the-alai-balai-foundation-devotional-news-dasara-news-hyderabad-news-telugu-news-bathukamma-news-telangana-news/?utm

https://www.v6velugu.com/dattatreya-invites-union-ministers-haryana-cm-to-alai-balai-2026?utm

https://epaper.vishalabharati.com/media/2024-10/14-10-2024-vb_compressed.pdf?utm

https://www.andhrajyothy.com/2025/telangana/hyderabad/haryana-governor-bandaru-dattatreya-autobiography-book-launch-in-hyderabad-vk-1413349.html?utm

https://10tv.in/telugu-news/telangana/dattatreya-autobiography-prajala-kathe-naa-aatmakatha-book-released-by-ram-nath-kovind-at-hyderabad-ve-955415.html?utm

https://addamnews.com/bathukamma-celebrations-organized-by-the-alai-balai-foundation-devotional-news-dasara-news-hyderabad-news-telugu-news-bathukamma-news-telangana-news/?utm

BY RAVIKANTI SRINIVAS

Analytical view/ Analysis: Kerala ranks fourth nationwide for road accidents—predominantly driven by over speeding, peak-hour traffic between 6:00 PM and 9:00 PM, and high vehicle density—prompting authorities to enforce strict surveillance like AI cameras while planning comprehensive safety upgrades and district-level committees ahead of the National Highway 66 completion by 2028.

Three young people died in a tragic road accident in the early hours of Sunday, October 11, on Nedumbassery Kochi Airport Road. A speeding Mini Cooper luxury car rammed into the rear of the scooter they were travelling on. The deceased were Devika (21, Wayanad), Gopika (22, Palakkad), and Ijaz (21, Karnataka). The incident occurred at around 1:45 AM on Sunday. The car, which went out of control, hit the scooter, throwing it away and dragging it for a distance of approximately 100 metres. Devika and Gopika died at the scene, while Ijaz died while undergoing treatment at the hospital. The car was driven by a 19-year-old college student named Suhail Sajeev. The police arrested the young man. Preliminary tests have confirmed that the accused was driving under the influence of alcohol. Suhail was driving the car at a speed of 140 km/h. The police have registered a case against him for culpable homicide not amounting to murder.

Road accidents are increasing in Kerala. Although fatalities have decreased compared to last year, the number of accidents has risen. Kerala has become the fourth state with the highest number of accidents. Tamil Nadu records the highest number of road accidents, while Uttar Pradesh has the highest number of fatalities due to road accidents. Madhya Pradesh and Kerala follow closely behind in third and fourth positions, respectively.

In 2022, 4,317 people lost their lives in road accidents in Kerala, which decreased to 3,733 by 2025. The number of injured individuals was 49,307 in 2022, rising to 56,922 in 2025. In 2020, there were 27,877 accidents, resulting in 2,979 deaths and 30,510 injuries. By July 2026, Kerala recorded 31,531 road accidents, with 2,319 deaths and 36,116 injuries. A study conducted by the police force indicates that 46 percent of road accidents in Kerala are caused by over speeding. The peak time for road accidents in the state is between 6:00 PM and 9:00 PM, accounting for 21% (or one-fifth) of all accidents in the state. Police cite reckless driving, consumption of alcohol and drugs, driver distraction, and illegal parking as the primary causes of accidents. Police records show that 10 to 11 people lose their lives in road accidents in Kerala every day.

Ernakulam Rural, Alappuzha, and Thiruvananthapuram Rural are the top police districts for road accidents, while Malappuram leads in fatalities. Ernakulam Rural records between 4,400 and 4,600 accidents annually, Alappuzha records 3,930, and Thiruvananthapuram records 3,500. Wayanad, Kasaragod, and Idukki districts record the lowest number of road accidents. Two-wheeler riders and pedestrians are the most frequent victims of road accidents, with pedestrians over the age of 60 being the most vulnerable. Police records state that half of all traffic accidents in Kerala are caused by over speeding. Vehicle density is also high in the state; 24.2% of families in Kerala own cars, 58.2% own two-wheelers, and 24.5% own bicycles. Maharashtra has the highest number of vehicles in the country with 53 million, followed by Uttar Pradesh with 48 million, and Tamil Nadu with 36 million. Relative to population, Gujarat has the highest vehicle concentration with 19.2 million vehicles. Kerala has a total of 19.2 million vehicles, averaging 425 vehicles per 1,000 people, with Thiruvananthapuram having the highest number of vehicles, followed by Kozhikode and Ernakulam.

Last year, 946,000 new vehicles hit the roads in Kerala, marking a 16.6% increase. The massive surge in vehicle numbers, coupled with road expansion, further increases the risk of accidents. The decline in fatalities is attributed to the central government’s decision that taking injured individuals to the hospital will not invite legal complications, along with improved hospital and ambulance facilities. Even in Kerala, which has a high literacy rate, victims often die on roads without receiving timely treatment. Experts point out that if the public is ready to take accident victims to hospitals immediately, many lives can be saved. Police also note that making helmets compulsory and enforcing stricter regulations and fines through AI cameras have helped reduce accident fatalities. Transport experts warn that as National Highway 66 is completed and enables faster vehicle movement, stronger regulatory systems must be implemented; otherwise, the risk of lives lost on the roads will increase.

Meanwhile, Public Works Minister P.K. Basheer announced that the construction of National Highway 66 will be completed by 2028. To eliminate accidents on national highways, a special committee and system will be established at the district level under the leadership of district collectors. Warning signs and reflector light systems will soon be installed in completed and under-construction areas along national highways. Measures will be taken to avoid illegal parking, and safety arrangements at accident-prone blind corners will be completed in a timely manner. Passenger facilities will be set up along the highways, and overpasses for pedestrians will be constructed at key locations and near schools. Monitoring and checks against over speeding and illegal parking will be intensified, and measures will be taken to curb over speeding during nighttime’s.

Reference

1. https://keralapolice.gov.in/crime/road-accidents
2. https://ijmr.org.in/road-traffic-accidents-climatic-factors-in-an-urban-area-in-kerala-india-a-time-series-approach/
3. https://spb.kerala.gov.in/economic-review/ER2016/chapter05_05.php
4. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12624720/
5. https://www.scribd.com/document/45977373/Road-Accidents-in-Kerala
6. https://petrotechsafety.com/rising-concern-on-road-safety-in-kerala/#:~:text=60%25%20of%20fatal%20accidents%20happened,by%20Drivers%20driving%20other%20vehicles.
7. https://www.asianetnews.com/kerala-news/nedumbassery-mini-cooper-car-accident-suhail-sajeev-consumes-alcohol-from-bars-articleshow-ilhk4fd
8. https://indianexpress-com.translate.goog/article/india/kerala-mini-cooper-crash-viral-instagram-reels-suhail-sajeev-10919084/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=ml&_x_tr_hl=ml&_x_tr_pto=sge

News at a Glance:  Road accidents in Kerala and India is increasing. Tamilnadu is first in accidents and UP in fatalities.

Academic Insight: The quality of roads improved well. But the rate of accidents is also increasing. 46% of the accidents are due to over speed. Majority of the accidents happened between 6 pm and 9 pm. These aspects may be studied or researched

Social Media Pulse: Accidents and incidents are viral

On Our Reading List: Mathrubhumi, Manorama, Indian express, Times of India, Deshabhimani, Janambhumi

കേരളത്തിലെ റോഡപകടങ്ങള്‍ കൂടുകയാണ്. കഴിഞ്ഞ വര്‍ഷത്തേക്കാള്‍ മരണം കുറഞ്ഞങ്കിലും അപകടത്തിന്റെ എണ്ണം കൂടി. ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ അപകടം നടക്കുന്ന നാലാമത്തെ സംസ്ഥാനമായി കേരളം മാറിയിരിക്കുന്നു. തമിഴ്‌നാട്ടിലാണ് ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ റോഡപകടങ്ങള്‍ നടക്കുന്നത്. ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ അപകടത്തിലൂടെയുള്ള മരണം ഉത്തരപ്രദേശിലുമാണ്. റോഡപകടത്തില്‍ മധ്യപ്രദേശും കേരളവും ആണ് മൂന്നും നാലും സ്ഥാനത്തായി തൊട്ടു പിന്നിലുള്ളത്.

2022 ല്‍ 4317 പേരാണ് കേരളത്തില്‍ റോഡപകടത്തില്‍ മരണമടഞ്ഞത്. 2025 ല്‍ ഇത് 3733 ആയി കുറഞ്ഞു. പരിക്കേറ്റവരുടെ എണ്ണം 2022 ല്‍ 49,307 ആയിരുന്നു. 2025 ല്‍ ഇത് 56922 ആയി. 2020 ല്‍ 27877 അപകടങ്ങളാണ് ഉണ്ടായത്. 2979 പേര്‍ മരണമടയുകയും 30,510 പേര്‍ക്ക് പരിക്കേല്‍ക്കുകയും ചെയ്തു. 2025 ആയപ്പോഴേക്കും അപകടങ്ങളുടെ എണ്ണം 56,922 ആയി. 3733 പേര്‍ മരിക്കുകയും 49,889 പേര്‍ക്ക് പരിക്കേല്‍ക്കുകയും ചെയ്തു. 2026  ജൂലൈമാസം വരെ കേരളത്തില്‍ 31,531 റോഡ് അപകടങ്ങളാണ് ഉണ്ടായത്. 2319 പേര്‍ മരിക്കുകയും 36,116 പേര്‍ക്ക് പരിക്കേല്‍ക്കുകയും ചെയ്തു. പോലീസ് സേന നടത്തിയ പഠനത്തില്‍ കേരളത്തിലെ റോഡപകടങ്ങളില്‍ 46 ശതമാനവും അമിതവേഗത മൂലം ഉണ്ടാകുന്നതാണ്. കേരളത്തില്‍ റോഡപകടങ്ങള്‍ ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ ഉണ്ടാകുന്ന സമയം വൈകുന്നേരം ആറു മുതല്‍ രാത്രി 9 വരെയാണ്. സംസ്ഥാനത്തെ മൊത്തം അപകടങ്ങളുടെ 21 % അതായത് അഞ്ചിലൊന്നും നടക്കുന്നത് ഈ സമയത്താണ്. അശ്രദ്ധമായ ഡ്രൈവിംഗ്, മദ്യം, മയക്കുമരുന്ന് എന്നിവയുടെ ഉപയോഗം, ഡ്രൈവര്‍മാരുടെ ശ്രദ്ധപാളുന്നത്, തെറ്റായ പാര്‍ക്കിംഗ് എന്നിവയാണ് അപകടത്തിന് കാരണമെന്ന് പോലീസ് പറയുന്നു. കേരളത്തില്‍ ഒരുദിവസം പത്തോ പതിനൊന്നോ പേര്‍ റോഡപകടങ്ങളില്‍ കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്നാണ് പോലീസിന്റെ കണക്കുകള്‍ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

എറണാകുളം റൂറല്‍, ആലപ്പുഴ, തിരുവനന്തപുരം റൂറല്‍ എന്നിവയാണ് റോഡപകടങ്ങളില്‍ ഏറ്റവും മുന്‍പന്തിയില്‍ നില്‍ക്കുന്ന പോലീസ് ജില്ലകള്‍. റോഡപകടങ്ങളിലൂടെയുള്ള മരണത്തില്‍ ഏറ്റവും  മുന്നില്‍ മലപ്പുറമാണ്. എറണാകുളം റൂറല്‍ 4400 നും 4600 നും ഇടയിലാണ് അപകടങ്ങള്‍, ആലപ്പുഴയില്‍ 3930 തിരുവനന്തപുരത്ത് 3500 ആണ് ഒരുവര്‍ഷം നടക്കുന്ന അപകടങ്ങള്‍. വയനാട്, കാസര്‍ഗോഡ്, ഇടുക്കി ജില്ലകളിലാണ് ഏറ്റവും കുറച്ച് റോഡപകടങ്ങള്‍ നടക്കുന്നത്. ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ റോഡപകടങ്ങള്‍ ഇരുചക്രവാഹനങ്ങള്‍ക്കും കാല്‍നടക്കാര്‍ക്കുമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. 60 കഴിഞ്ഞ കാല്‍നടക്കാരാണ് ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ അപകടവിധേയരാകുന്നത്. കേരളത്തിലെ വാഹനാപകടങ്ങളിലെ പകുതിയും അമിതവേഗം മൂലം ആണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് പോലീസ് രേഖകള്‍ വ്യക്തമാക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത അല്ലെങ്കില്‍ സാന്നിധ്യവും കേരളത്തില്‍ കൂടുതലാണ്. കേരളത്തിലെ 24.2% കുടുംബങ്ങള്‍ക്കും കാറുകള്‍ ഉണ്ട്. 58.2% പേര്‍ക്ക് ഇരുചക്രവാഹനങ്ങളും 24.5 ശതമാനം പേര്‍ക്ക് സൈക്കിളുകളും ഉണ്ട്. ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ വാഹനങ്ങളുള്ള സംസ്ഥാനം മഹാരാഷ്ട്രയാണ്, 53 ദശലക്ഷം. തൊട്ടുപിന്നില്‍ 48 ദശലക്ഷം വാഹനങ്ങളുമായി ഉത്തരപ്രദേശ്, 36 ലക്ഷം വാഹനങ്ങളുമായി തമിഴ്‌നാടും ഉണ്ട്. ജനസംഖ്യയുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോള്‍ വാഹനങ്ങള്‍ ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ള സംസ്ഥാനം ഗുജറാത്താണ്. 19.2 ദശലക്ഷം വാഹനങ്ങളാണ് ഗുജറാത്തിലുള്ളത്. കേരളത്തില്‍ 19.2 ദശലക്ഷം വാഹനങ്ങളാണ് മൊത്തമുള്ളത്. ആയിരം പേര്‍ക്ക് 425 വാഹനങ്ങള്‍ വീതമുണ്ട്. ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ വാഹനങ്ങള്‍ ഉള്ള ജില്ല തിരുവനന്തപുരമാണ്. കോഴിക്കോട്, എറണാകുളം ആണ് പിന്നിലുള്ളത്.

കഴിഞ്ഞവര്‍ഷം 9.46 ലക്ഷം വാഹനങ്ങള്‍ കേരളത്തില്‍ പുതിയതായി നിരത്തിലിറങ്ങി. 16.6 ശതമാനം വര്‍ദ്ധനയാണ് ഉണ്ടായിട്ടുള്ളത്. റോഡുകള്‍ വികസിക്കുന്നതിനൊപ്പം തന്നെ വാഹനങ്ങളുടെ എണ്ണത്തില്‍ വന്‍ കുതിപ്പുണ്ടാകുന്നതും റോഡപകടങ്ങളുടെ സാധ്യത കൂട്ടുന്നു. മരണസംഖ്യ കുറയാനുള്ള കാരണം പരിക്കേറ്റവരെ ആശുപത്രിയില്‍ എത്തിക്കുന്നത് കേസുകള്‍ക്ക് ഇടയാക്കില്ല എന്ന കേന്ദ്രസര്‍ക്കാരിന്റെ തീരുമാനവും കൂടുതല്‍ ആസ്പത്രി സൗകര്യങ്ങളും ആംബുലന്‍സ് സൗകര്യങ്ങളും ഉണ്ടായതും ആണെന്ന് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. അപകടത്തില്‍പ്പെട്ടവര്‍ റോഡില്‍ ചികിത്സ ലഭിക്കാതെ മരിക്കുന്ന സാഹചര്യം വിദ്യാസമ്പന്നര്‍ ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ള കേരളത്തെ പോലും സംഭവിക്കുന്നുണ്ട്. അപകടം പറ്റിയവരെ അപ്പോള്‍ അപ്പോള്‍ തന്നെ ആശുപത്രിയില്‍ എത്തിക്കാന്‍ പൊതുജനങ്ങള്‍ തയ്യാറായാല്‍ നിരവധിപേരെ രക്ഷപ്പെടുത്താന്‍ കഴിയുമെന്നാണ് വിദഗ്ധര്‍ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്. ഹെല്‍മറ്റ് നിര്‍ബന്ധമാക്കിയ എ.ഐ ക്യാമറയിലൂടെ ഗതാഗത നിയമലംഘനത്തിന് കൂടുതല്‍ നിയന്ത്രണവും പിഴയും ഏര്‍പ്പെടുത്തിയതും അപകട മരണം കുറയ്ക്കാന്‍ കാരണമായിട്ടുണ്ട് എന്നാണ് പോലീസ് പറയുന്നത്. എന്‍ എച്ച് 66 പൂര്‍ത്തിയാവുകയും നല്ല വേഗത്തില്‍ വാഹനങ്ങള്‍ ഓടിക്കാന്‍ കഴിയുന്ന സംവിധാനം കൂടുതല്‍ മെച്ചപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോള്‍ കൂടുതല്‍ ശക്തമായ നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളും കൊണ്ടുവരണമെന്നാണ് ഗതാഗതരംഗത്തെ വിദഗ്ധര്‍ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്. ഇല്ലെങ്കില്‍ റോഡില്‍ ജീവന്‍ പൊലിയാനുള്ള സാധ്യത കൂടുമെന്ന് അവര്‍ മുന്നറിയിപ്പ് നല്‍കുന്നു.

ഇതിനിടെ ദേശീയപാത 66 ന്റെ നിര്‍മ്മാണം 2028 ല്‍ പൂര്‍ത്തിയാകുമെന്ന് ദേശീയപാത അതോറിറ്റി അറിയിച്ചതായി പൊതുമരാമത്ത് മന്ത്രി പി കെ ബഷീര്‍ അറിയിച്ചു. ദേശീയപാതകളിലെ അപകടങ്ങള്‍ ഇല്ലാതാക്കാന്‍ ജില്ലാ അടിസ്ഥാനത്തില്‍ കളക്ടര്‍മാരുടെ നേതൃത്വത്തില്‍ പ്രത്യേക സമിതിയും സംവിധാനവും വരുമെന്നും മന്ത്രി അറിയിച്ചു. ദേശീയപാതയില്‍ പൂര്‍ത്തിയായ സ്ഥലങ്ങളിലും പണി നടക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും മുന്നറിയിപ്പ് സൂചനകളും റിഫ്‌ളക്ടര്‍ ലൈറ്റ് സംവിധാനം എന്നിവ ഉടന്‍തന്നെ സ്ഥാപിക്കും. അനധികൃത പാര്‍ക്കിംഗ് ഒഴിവാക്കാന്‍ നടപടികള്‍ സ്വീകരിക്കും. അപകടസാധ്യത കൂടിയ ഇരുട്ടുമൂലകളില്‍ സുരക്ഷാക്രമീകരണം സമയബന്ധിതമായി പൂര്‍ത്തിയാക്കും. ദേശീയപാതയുടെ ഓരങ്ങളില്‍ യാത്രക്കാര്‍ക്കുള്ള സൗകര്യങ്ങള്‍ ഏര്‍പ്പെടുത്തും. പ്രധാന സ്ഥലങ്ങളിലും സ്‌കൂള്‍ പരിസരങ്ങളിലും കാല്‍നടക്കാര്‍ക്കായി മേല്‍പ്പാതകള്‍ നിര്‍മ്മിക്കും. അമിതവേഗത്തിനും തെറ്റായ പാര്‍ക്കിങ്ങിനും എതിരെ പരിശോധനയും നിരീക്ഷണവും ശക്തമാക്കും. രാത്രികാലങ്ങളില്‍ അമിതവേഗത തടയാനും നടപടികള്‍ സ്വീകരിക്കുമെന്നും മന്ത്രി പറഞ്ഞു.

Reference

1. https://keralapolice.gov.in/crime/road-accidents
2. https://ijmr.org.in/road-traffic-accidents-climatic-factors-in-an-urban-area-in-kerala-india-a-time-series-approach/
3. https://spb.kerala.gov.in/economic-review/ER2016/chapter05_05.php
4. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12624720/
5. https://www.scribd.com/document/45977373/Road-Accidents-in-Kerala
6. https://petrotechsafety.com/rising-concern-on-road-safety-in-kerala/#:~:text=60%25%20of%20fatal%20accidents%20happened,by%20Drivers%20driving%20other%20vehicles.
7. https://www.asianetnews.com/kerala-news/nedumbassery-mini-cooper-car-accident-suhail-sajeev-consumes-alcohol-from-bars-articleshow-ilhk4fd
8. https://indianexpress-comt.ranslate.goog/article/india/kerala-mini-cooper-crash-viral-instagram-reels-suhail-sajeev-10919084/?_xt_r_sl=en&_xt_r_tl=ml&_xt_r_hl=ml&_xt_r_pto=sge

• ജി. കെ