రాజ్యాంగ పరమైన అంశాలపై ఆయన వాదనలు, ఆయన ఉద్యమాల వెనుక ఉన్న రాజకీయ నెట్‌వర్క్‌లు, ఎన్నికలకు సంబధించి తలెత్తే చిన్నచిన్న నిరసనలను ప్రభుత్వంపై పూర్తిస్థాయి ఘర్షణగా మార్చడంలో ఆయన నైపుణ్యం పలు ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది.

 Introductory memo

ప్రశాంత్ భూషణ్ రాజకీయ ప్రయాణం అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమాల నుండి ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీతో తీవ్రమైన విభేదాలతో సాగి, చివరికి ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను నిరంతరం సవాలు చేసే స్థితి వరకు చేరుకుంది. CJP, ఇతర కార్యకర్తలతో కలిసి ఆయన చేసిన తాజా వ్యాఖ్యలు ఈ విభిన్న అంశాలన్నింటినీ ఒకే చోటికి చేర్చాయి. ఆయన బహిరంగ ప్రకటనలు, రాజకీయ సంబంధాలు, ఎన్నికల వ్యవస్థల పట్ల ఆయన వైఖరిని పరిశీలించడం ద్వారా ప్రజాస్వామ్య నిరసన, ఘర్షణాత్మక యాక్టివిసం, రాజకీయ మార్పు కోసం చేసే ప్రయత్నాలు జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తే వాటి మధ్య ఉన్న సంబధం అర్ధం అవుతుంది.

Analysis/ analytical view

ప్రశాంత్ భూషణ్  న్యూఢిల్లీలో అక్టోబర్ 15, 2026న జరిగిన విలేకరుల సమావేశంలో ప్రశాంత్ భూషణ్  స్పష్టమైన రాజకీయ ప్రకటన చేశారు. CJP వ్యవస్థాపకుడు అభిజీత్ దిప్కే, నటుడు ప్రకాష్ రాజ్, విద్యార్థి నాయకులు, ఇతర ప్రముఖులతో కలిసి ఆయన మాట్లాడారు. ఎలక్షన్ కమిషన్ నిర్వహించిన ఓటర్ల జాబితా ప్రత్యేక సవరణ (SIR) లో అక్రమాలు జరిగాయంటూ సాగుతున్న నిరసన “నిజంగా ప్రభుత్వ మార్పు (regime change) కోసం జరుగుతున్న పోరాటం” అని ఆయన వ్యాఖ్యానించారు. “అవును, మేమందరం ప్రభుత్వ మార్పును కోరుకుంటున్నాం… అందులో తప్పేముంది?” అని ఆయన ప్రశ్నించారు.

ప్రభుత్వాన్ని మార్చాలని కోరడం ఒక ప్రజాస్వామ్య హక్కని, రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రభుత్వంపై అసంతృప్తిని పెంచడం నేరం కాదని భూషణ్ వాదించారు. వాస్తవానికి ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్, ఓటర్ల జాబితా సవరణ ప్రక్రియను లక్ష్యంగా చేసుకుని ఉద్యమం సాగుతోంది. కానీ ఆయన ప్రకటన ఒక ప్రధానమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తింది-  ఈ నిరసన ఎన్నికలకు సంబధించిన ఫిర్యాదులను పరిష్కరించాలని కోరుతోందా లేక అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని దించడం మాత్రమే దీని ఏకైక రాజకీయ లక్ష్యంగా మారిందా? అని

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన రాజ్యాంగపరమైన వ్యత్యాసం ఉంది. ప్రభుత్వాన్ని మార్చాలని ప్రచారం చేసే, ఎన్నికల సంఘాన్ని విమర్శించే, జవాబుదారీతనాన్ని డిమాండ్ చేసే పూర్తి హక్కు ప్రజలకు, ప్రతిపక్షాలకు ఉంది. శాంతియుత నిరసన అనేది చట్టబద్ధమైన ప్రజాస్వామ్య సాధనం. కానీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడుతున్నామని చెప్పుకునే ఉద్యమం ఎన్నికల తీర్పులను, వ్యవస్థాగత ప్రక్రియలను, విభిన్న రాజకీయ అభిప్రాయాలు ఉన్న పౌరుల హక్కులను కూడా గౌరవించాలి.

ప్రశాంత్ భూషణ్‌  చేసిన ప్రకటన అక్రమ కుట్ర కాదు.  అలాగే ప్రభుత్వ మార్పును డిమాండ్ చేయడం వల్ల అరాచకం ఏర్పడుతుందని అర్థం కాదు. కానీ ఈ ప్రకటన వెనుక ఉన్న రాజకీయ వ్యూహమే ఆందోళన కలిగిస్తోంది – సుదీర్ఘ వీధి నిరసనలు, వ్యవస్థల ప్రామాణికతను దెబ్బతీయడం, రాజకీయ వైరుధ్యాలను పక్కనబెట్టి కూటములు కట్టడం ద్వారా ఎన్నికల ప్రక్రియకు ప్రత్యామ్నాయంగా ఘర్షణను వాడుతున్నారా అనేదే అసలు సందేహం.

అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమకారుడి నుండి ప్రతిపక్ష ప్రచారకుడిగా ప్రశాంత్ భూషణ్ ప్రయాణం

ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలకు (PIL) లేదా రాజకీయ యాక్టివిజంకు ప్రశాంత భూషణ్  క్రొత్తేమీ కాదు. అవినీతి, పాలన, న్యాయ వ్యవస్థ జవాబుదారీతనం, పౌర హక్కులపై చేసిన చట్టపోరాటాల ద్వారా ఆయన గుర్తింపు పొందారు. అన్నా హజారే నాయకత్వంలో జరిగిన ‘ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్’ ఉద్యమంలో ఆయన ఒక ప్రముఖ వ్యక్తిగా మారారు. ఈ ఉద్యమం అవినీతిపై ప్రజల్లో ఉన్న ఆగ్రహాన్ని ఒక్కటిగా చేసి  ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ (AAP) ఆవిర్భావానికి అనుకూల  రాజకీయ వాతావరణాన్ని సృష్టించింది.

ఆ తర్వాత ఆయన ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ వ్యవస్థాపక సభ్యుడిగా మారి, దాని అభ్యర్థుల తరఫున ప్రచారం చేశారు. అయితే పార్టీ నాయకత్వం, పనితీరు, రాజకీయ వైఖరి పై ఏర్పడిన తీవ్ర విభేదాల కారణంగా అరవింద్ కేజ్రీవాల్‌తో ఆయన సంబంధం దెబ్బతింది. 2015లో పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాల ఆరోపణలపై భూషణ్, యోగేంద్ర యాదవ్‌లను పార్టీ నుండి బహిష్కరించారు. ఆ తర్వాత వారు స్వరాజ్ అభియాన్ అనే సంస్థను స్థాపించారు.

ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ కేంద్రీకృతంగా మారిందని, పారదర్శకత లోపించిందని కేజ్రీవాల్ నాయకత్వాన్ని ప్రశాంత్ భూషణ్ విమర్శించారు. ఈ సంఘటన ఆయన రాజకీయ జీవితంలో పదే పదే కనిపిస్తున్న ఒక అంశాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది: తాను స్వయంగా ఏర్పాటుచేసిన సంస్థలతో సహా అన్నింటిలో రాజకీయ అధికారాన్ని నిరంతరం సవాలు చేసే ఉద్యమకారుడిగా ఆయన మిగిలిపోయారు. నిష్పాక్షికతకు, శక్తివంతమైన నాయకులను సవాలు చేసే ఆయన తెగువకు నిదర్శనంగా దీనిని చూడవచ్చు. అదే సమయంలో, ఆయన ఉద్యమాల రాజకీయ గమ్యం ఏమిటనే ప్రశ్నలను కూడా ఇది లేవనెత్తుతోంది. అవినీతి, ఎన్నికల విధానాలు, ప్రభుత్వ విధానాలకు వ్యతిరేకంగా సాగే ఉద్యమాలు ‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే ఒకే డిమాండ్ వద్ద ఏకమైనప్పుడు వాటి లక్ష్యాలు, పద్ధతులు, జవాబుదారీతనంపై ప్రజలకు స్పష్టత కావాలి.

న్యాయవాదిగా ప్రశాంత్ భూషణ్ కు ఉన్న సీనియారిటీ ఆయన బహిరంగ ప్రకటనలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యతను ఇస్తుంది. అయితే ఆయన న్యాయవాది అయినంత మాత్రాన ఆయన చేసే రాజకీయ వాదనలు విమర్శలకు అతీతం కాదు.  ఆయన మద్దతు ఇచ్చే ప్రతి ఉద్యమం లేదా కూటమి తప్పనిసరిగా రాజ్యాంగ స్థిరత్వానికే తోడ్పడుతుందని చెప్పలేం.

కాశ్మీర్ రాజకీయ వ్యాఖ్యల పరిమితులు

కాశ్మీర్‌పై ప్రశాంత్ భూషణ్ గతంలో చేసిన వ్యాఖ్యలు తీవ్ర వివాదాస్పదమయ్యాయి. 2011లో ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్ ఉద్యమ సమయంలో, జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ (plebiscite) ప్రతిపాదనకు ఆయన మద్దతు తెలిపారు. పరిస్థితులు సాధారణ స్థితికి వచ్చి, సైన్యాన్ని ఉపసంహరించి, AFSPA ను రద్దు చేస్తే ఈ అభిప్రాయ సేకరణను పరిశీలించవచ్చని ఆయన సూచించారు. అది తన వ్యక్తిగత అభిప్రాయమని అంటూ ఈ అంశంపై జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ గతంలో చేసిన చారిత్రక ప్రకటనలను ఉటంకిస్తూ ఆయన తన వాదనలను సమర్థించుకున్నారు. ఈ వ్యాఖ్యలు తీవ్ర నిరసనకు దారితీశాయి. జాతీయవాద సంస్థల నుండి విమర్శలు రావడమే కాకుండా కార్యకర్తలు ఆయనపై భౌతిక దాడి కూడా చేశారు.

తరువాత AAP తో ఉన్న సమయంలో ప్రశాంత్ భూషణ్ దానిపై స్పష్టత ఇస్తూ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణపై తన వ్యాఖ్యలను దేశంలో దాని విలీనాన్ని ప్రశ్నించడంగా భావించకూడదని కాశ్మీర్ భారతదేశంలోర్భాగమని పేర్కొన్నారు.

ఈ సంఘటన కాశ్మీర్‌పై భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నంత మాత్రాన ద్రోహంగా ముద్ర వేయడానికి ప్రామాణికం కాకపోవచ్చు, కానీ సున్నితమైన రాజ్యాంగ, ప్రాంతీయ అంశాలపై వ్యాఖ్యలు చేసినప్పుడు ఎదురయ్యే తీవ్ర పర్యవసానాలను ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. నిరసన తెలిపే హక్కును ఉపయోగించుకునే ప్రముఖులు తమ వాదనలు, వాటి పరిణామాలు, నిర్దిష్టతపై వచ్చే విమర్శలను ఎదుర్కొనేందుకు కూడా సిద్ధంగా ఉండాలి.

ఇదే ప్రామాణికత ప్రశాంత్  భూషణ్ ప్రస్తుత ఉద్యమానికి కూడా వర్తిస్తుంది. తమ పోరాటం ప్రభుత్వ మార్పు కోసమేనని ఆయన చేసిన ప్రకటనను లోతుగా పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది. ఇది ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించడం తప్పని కాదు, కానీ అటువంటి ప్రచారాల పద్ధతులు, వ్యవస్థలపై ఉండే దాని ప్రభావం చాలా ముఖ్యమైనవి.

సంభావనా, యోగేంద్ర యాదవ్, యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌ల కొనసాగింపు

హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో తన తల్లిదండ్రుల పేరు మీద ఉన్న కుముద్ భూషణ్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ ద్వారా ప్రశాంత్ భూషణ్ ‘సంభావన ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ పాలసీ అండ్ పాలిటిక్స్’ను స్థాపించారు. ఈ సంస్థ ప్రజా విధానం, ఎన్నికల ప్రజాస్వామ్యం, పర్యావరణం, సంబంధిత అంశాలపై శిక్షణలు, వర్క్‌షాప్‌లను నిర్వహిస్తుంది. మరో ప్రముఖుడు యోగేంద్ర యాదవ్ కు ఈ సంస్థ పాలక మండలి, విద్యా కార్యకలాపాలతో సంబంధం ఉంది. ఈయన ప్రశాంత్ భూషణ్ మాజీ సహచరుడు, కేజ్రీవాల్ నాయకత్వాన్ని విమర్శించిన వారిలో ఒకరు. వీరిద్దరూ ప్రభుత్వ నిర్ణయాలు, ఎన్నికల వ్యవస్థలను సవాలు చేసే పౌర సమాజ ఉద్యమాలలో భాగస్వాములయ్యారు.

వీరి భాగస్వామ్యం 2010ల ప్రారంభంలోని అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం, తదనంతర ప్రతిపక్ష రాజకీయాలు, ఎన్నికల సంఘంపై ప్రస్తుత నిరసనల మధ్య ఒక లింక్ ను చూపెడతాయి. వారి కార్యకలాపాలు చట్టవిరుద్ధమని కాదు. అయితే, వ్యక్తులు, సంస్థలు, యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌లు విభిన్న కాలాల్లో వేర్వేరు కారణాలతో రాజకీయ ప్రచారాలను ఎలా కొనసాగించగలవో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.

ఇక్కడ ప్రధానమైన అంశం ఏమిటంటే – ఎన్నికల వ్యవస్థలపై చేసే విమర్శలను నిరూపించే ఆధారాలు ఉన్నాయా, డిమాండ్లను వ్యవస్థాగతంగా పరిష్కారించుకోవడానికి వారు కట్టుబడి ఉన్నారా లేదా అనేది తెలియాలి. నిర్దిష్టమైన తప్పులను నిరూపించకుండా ఎన్నికల ప్రామాణికతను పదే పదే ప్రశ్నించడం వల్ల ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియపై ప్రజలకు ఉన్న విశ్వాసం బలహీనపడే ప్రమాదం ఉంది.

జంగ్‌పురా సమావేశం, వాస్తవాలు ఏమిటి

ప్రశాంత్ భూషణ్ యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌కు సంబంధించిన చర్చల్లో ఢిల్లీలోని జంగ్‌పురాలోని ఒక బేస్‌మెంట్ ప్రాంగణంలో డిసెంబర్ 8, 2019న జరిగిన సమావేశం ప్రస్తావనకు వచ్చింది. ఢిల్లీ అల్లర్ల కుట్ర కేసులోని ఆరోపణలను ప్రస్తావిస్తూ కోర్టు రికార్డులు 6/6 జంగ్‌పురా ఎక్స్‌టెన్షన్‌లో యోగేంద్ర యాదవ్, ఉమర్ ఖలీద్, షార్జీల్ ఇమామ్, ఇతర వ్యక్తులు పాల్గొన్న ఒక సమావేశాన్ని ప్రస్తావించాయి. పౌరసత్వ సవరణ చట్టానికి (CAA) వ్యతిరేకంగా నిరసనల సందర్భంలో చక్కా జామ్ (రహదారుల దిగ్బంధనం) ప్రణాళికలు ఈ చర్చలలో ఉన్నాయని ప్రాసిక్యూషన్ ఆరోపించింది.

సుప్రీంకోర్టుకు ప్రశాంత్ భూషణ్ సమర్పించిన పత్రాలలో తన కార్యాలయంగా పేర్కొన్న చిరునామాతో ఈ అడ్రసు సరిపోలింది. విస్తృత నిరసన నెట్‌వర్క్‌లోని వ్యక్తుల మధ్య ఉన్న సంబంధాలపై ఈ అంశం అనేక ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది.

అయితే, ఒక చిరునామాకు, ఒక సమావేశం ఉద్దేశ్యానికి, ఒక వ్యక్తి వ్యక్తిగత భాగస్వామ్యానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం చాలా అవసరం. ఈ ఆరోపణలు మాత్రమే భూషణ్ ఆ సమావేశానికి హాజరయ్యారని, ఆ కుట్ర గురించి ఆయనకు తెలుసని లేదా ఏదైనా చట్టవిరుద్ధమైన కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నారని నిరూపించలేవు. స్వతంత్ర ఆధారాలు లేకుండా ఆ ఆరోపణలను వాస్తవాలుగా చెప్పలేం.

ఢిల్లీ అల్లర్ల కేసుల్లో నిందితులుగా ఉన్న వారిని సుదీర్ఘకాలం నిర్బంధించడాన్ని ప్రశాంత్ భూషణ్ విమర్శించారు.  వారిపై మోపిన కేసులు సక్రమమైన న్యాయ ప్రక్రియపై తీవ్ర సందేహాలను లేవనెత్తుతున్నాయని వాదించారు. అటువంటి న్యాయపోరాటం నేరంలో భాగస్వామ్యానికి లేదా హింసను సమర్థించడానికి నిదర్శనం కాదు. ఇక్కడ ఉద్భవించే నిష్పాక్షికమైన ప్రశ్న ఏమిటంటే: ఈ కేసులపై జరుగుతున్న బహిరంగ చర్చల్లో రాజకీయ కథనాల కంటే ఆధారాలు, న్యాయపరమైన ప్రక్రియలకే ప్రాధాన్యత లభిస్తుందా లేదా అనేది.

CJP మరియు బహుళ-పార్టీ సమీకరణ రాజకీయాలు

CJP తో కలిసి భూషణ్ ప్రత్యక్షమవ్వడం ఆయన ప్రస్తుత రాజకీయ వ్యూహాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపుతోంది. CJP వ్యవస్థాపకుడు అభిజీత్ దిప్కే ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ సోషల్ మీడియా కార్యకలాపాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఆ సంస్థలోని ఇతర వ్యక్తులకు AAP యువజన విభాగంతో సంబంధాలు ఉన్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి. ఈ గ్రూప్ రాజకీయ సంబంధాల నివేదికలలో AAP మాజీ కమ్యూనికేషన్స్ వ్యూహకర్త విజయ్ నాయర్ పేరు కూడా వినబడింది.

CJP లక్ష్యాలు ‘INDIA’ ప్రతిపక్ష కూటమి లక్ష్యాలతో ఏకీభవిస్తున్నాయని దిప్కే అంగీకరించారు. ఈ సంస్థ రాజకీయ నిష్పాక్షికతపై ప్రశ్నలు ఉన్నప్పటికీ, నిరసనల మధ్య కాంగ్రెస్ నాయకులు కూడా వారితో కలిసి పనిచేస్తున్నారు.

ఈ సంబంధాలు CJP ఏదో ఒక రాజకీయ పార్టీ నియంత్రణలో ఉందని చెప్పవు. అయినప్పటికీ, ఇది ఒక స్వతంత్ర యువజన ఉద్యమం అనే ప్రతిపాదనను సంక్లిష్టం చేస్తుంది. ఒక కొత్త సంస్థ తన సిబ్బందిని, లక్ష్యాలను, ప్రచార వేదికలను రాజకీయ శక్తులతో పంచుకున్నప్పుడు, దాని నిధులు, నాయకత్వం, నిర్ణయాధికారాలను పారదర్శకంగా పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది.

దీనికి తోడు అంతర్జాతీయ అంశాలు వివాదాన్ని మరింత పెంచాయి. ప్రధాని నరేంద్ర మోదీని వ్యతిరేకించే యుఎస్ దాతలు దిప్కే, CJP కి వెన్నుదన్నుగా ఉన్నారని అమెరికా గాయని మేరీ మిల్‌బెన్ బహిరంగంగా ఆరోపించారు. దిప్కే ఈ ఆరోపణలను తోసిపుచ్చారు. భారత అంతర్గత వ్యవహారాల్లో విదేశీ జోక్యాన్ని ప్రశ్నించారు. కాబట్టి ఈ ఆధారాలు సరైన రికార్డుల ద్వారా నిరూపించబడే వరకు, వీటిని కేవలం ఆరోపణలుగానే చూడాలి తప్ప నిరూపితమైన నిజాలుగా పరిగణించకూడదు.

భారతదేశంలో యువకులు ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్నారని, దానికి మద్దతు ఇస్తున్నానని బంగ్లాదేశ్ కు చెందిన నాహిద్ ఇస్లాం ప్రకటించారు. ఆయనకు  బంగ్లాదేశ్ లో ఇటీవలి రాజకీయ పరిణామాలతో సంబంధం ఉంది. భారతీయ విద్యార్థి నాయకులు కూడా బంగ్లాదేశ్ యువజన ఉద్యమాన్ని ప్రేరణగా పేర్కొన్నారు. ఇటువంటి మద్దతు ప్రకటనలు విదేశీ నిర్దేశకత్వానికి లేదా సమన్వయానికి ఆధారాలు కావు. అయితే, స్వదేశీ నిరసనలు అంతర్జాతీయ రాజకీయ దృష్టిని ఎలా ఆకర్షిస్తాయో, ప్రభుత్వ మార్పు గురించిన విస్తృత కథనంలో ఎలా భాగమవుతాయో ఇవి స్పష్టం చేస్తాయి.

ఇక్కడ తలెత్తే ప్రశ్నలు స్పష్టమైనవే: ఈ సంస్థలకు నిధులు ఎవరు ఇస్తున్నారు? చట్ట ప్రకారం విరాళాలను వెల్లడిస్తున్నారా? వారి రాజకీయ ప్రాధాన్యతలను ఎవరు నిర్ణయిస్తారు? విదేశీ జోక్యానికి సంబంధించిన ఆరోపణలు కేవలం భావజాల అనుమానాల ఆధారంగా ఉన్నాయా లేక నిజంగా ఆధారాలు ఉన్నాయా?

విదేశీ నిధులు, ఎన్నికల పరిశీలన, పోటీ ప్రమాణాలు

ఎన్నికల పారదర్శకత, అభ్యర్థుల వివరాల వెల్లడి మరియు రాజకీయ నిధులకు సంబంధించిన న్యాయ సవాళ్లలో అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రీఫార్మ్స్ (ADR) ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది. విస్తృత ఎన్నికల-జవాబుదారీ రంగానికి చెందిన సంస్థలకు విరాళాలు ఇచ్చిన వారిలో ఫోర్డ్ ఫౌండేషన్, ఒమిడ్యార్ నెట్‌వర్క్, ఇతర దేశీయ, అంతర్జాతీయ స్వచ్ఛంద సంస్థలు ఉన్నట్లు పబ్లిక్ నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి. డచ్ అభివృద్ధి సంస్థ అయిన Hivos కూడా ప్రభుత్వ,  అంతర్జాతీయ నిధుల ఆధారాల నుండి మద్దతు పొందింది.

ఈ నిధుల సంబంధాలపై సంబంధిత సంస్థలు, నివేదిక కాలాలు, గ్రాంట్లు, చట్టపరమైన వివరాల ఆధారంగా నిశితంగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. ఒక సంస్థ పొందిన నిధులను మరొక సంస్థకు ముడిపెట్టలేము, అలాగే ఎన్నికల పరిశోధన లేదా పారదర్శకత పని కోసం వచ్చిన గ్రాంట్ ప్రభుత్వాన్ని అస్థిరపరిచే అజెండా అని చెప్పజాలం.

ADR తన పనిని నిష్పాక్షికమైనదిగా వర్ణించుకుంటుంది. విదేశీ నిధులతో పనిచేసే పౌర సమాజ సంస్థలు దేశంలోని  రాజకీయ చర్చలను తమ ప్రాధాన్యతలు పెంచడం ద్వారా, వ్యవస్థలను సవాలు చేయడం ద్వారా ప్రభావితం చేస్తాయనే వాదం కూడా ఉంది. దీనికి సరైన పరిష్కారం నిధులు, కార్యకలాపాలను పారదర్శకంగా పరిశీలించడమే తప్ప, ప్రతి విదేశీ గ్రాంట్‌ను కుట్రగా భావించడం కాదు.

కేజ్రీవాల్‌తో సంబంధం ఉన్న సంస్థలు, CJP, ఇతర యాక్టివిస్ట్ నెట్‌వర్క్‌లపై వచ్చే ఆరోపణలకు కూడా ఇదే ప్రామాణికం వర్తించాలి. నమోదిత గ్రాంట్లు, సంస్థాగత సంబంధాలు, బహిరంగ ప్రకటనలు విచారణకు చట్టబద్ధమైన అంశాలు. అయితే, ఒక సమన్వయంతో,  విదేశీ మద్దతుతో ప్రభుత్వ మార్పునకు ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయన్న ఆరోపణలకు స్పష్టమైన సాక్ష్యాధారాలు అవసరం.

దేశంలో రాజకీయ స్థిరత్వం కూడా చాలా ముఖ్యమైనదే. ఎన్నికల అక్రమాల ఆరోపణలను ఆధారాల ప్రాతిపదికన మాత్రమే అంచనా వేయాలి. ఏ పార్టీకి ప్రయోజనం చేకూరుతుందనే దాని ఆధారంగా ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రాలు, ఓటర్ల జాబితాలు, ఎన్నికల సంఘంపై వచ్చే ప్రశ్నలను తేల్చలేము. అలాగే విమర్శకుడు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నాడనే కారణంతో మాత్రమే విమర్శలను తోసిపుచ్చలేము.

అసలైన పరీక్ష పద్ధతి మాత్రమే, నినాదం కాదు

ప్రశాంత్ భూషణ్ కెరీర్ భారతదేశంలో లీగల్ యాక్టివిజం, పౌర సమాజ సమీకరణ, ప్రతిపక్ష రాజకీయాల మధ్య ఉన్న సంక్లిష్ట సంబంధాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన చేసిన చట్టపోరాటాలు అన్ని పార్టీల ప్రభుత్వాలను, రాజకీయ నాయకులను సవాలు చేశాయి. ఆయన మద్దతుదారులు ఆయనను రాజ్యాంగ హక్కుల రక్షకుడిగా చూస్తే; ఆయన విమర్శకులు ఆయన ప్రచారాలు తరచుగా అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వ, రాజకీయ ప్రత్యర్థుల లక్ష్యాలతో ఏకీభవిస్తాయని భావిస్తారు.

ఈ రెండు అభిప్రాయాల్లో దేనినీ ఆధారాలను పరిశీలించకుండా స్వీకరించకూడదు.

ఆయన తాజా ప్రకటన ప్రాముఖ్యత కలిగినది. ఎందుకంటే ఇది నిర్దిష్ట ఎన్నికల పారదర్శకత డిమాండ్‌ను దాటి ‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే స్పష్టమైన రాజకీయ లక్ష్యం వైపు సాగింది. ఎన్నికలు, చట్టబద్ధమైన ప్రచారాలు, శాంతియుత ప్రజాస్వామ్య నిరసనల ద్వారా ఆ లక్ష్యాన్ని అనుసరించినప్పుడు అది చట్టబద్ధమైనదే. కానీ ఆధారాల స్థానంలో ఆరోపణలు చేరినప్పుడు, వ్యవస్థాగత విమర్శలు వ్యవస్థలను పూర్తిగా నిర్వీర్యం చేసేలా మారినప్పుడు, లేదా ఎన్నికల తీర్పునకు ప్రత్యామ్నాయంగా వీధి నిరసనలను చూపినప్పుడు అది ఆందోళనకరంగా మారుతుంది.

ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వంపై తీవ్రమైన వ్యతిరేకతతో సహా నిరసన తెలిపే హక్కును భారతదేశ రాజ్యాంగం రక్షిస్తుంది. అలాగే ఎన్నికల ద్వారా తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే పౌరుల హక్కును కూడా అది రక్షిస్తుంది. రాజ్యాంగ స్వేచ్ఛలను ప్రస్తావించే ఒక సీనియర్ అడ్వకేట్, ఇతరుల నుండి తాను ఆశించే స్థిరత్వం, పారదర్శకత, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థల పట్ల గౌరవం అనే ప్రమాణాలకే తాను కూడా జవాబుదారీగా ఉండాలి.

ఇక్కడ అసలైన ప్రశ్న ప్రశాంత్ భూషణ్‌కు ప్రభుత్వ మార్పును కోరే హక్కు ఉందా లేదా అనేది కాదు. ఖచ్చితంగా ఆయనకు ఆ హక్కు ఉంది. అసలు ప్రశ్న ఏమిటంటే—ఆయన ఇప్పుడు మద్దతు ఇస్తున్న ఉద్యమం తన ఆరోపణలను రుజువు చేయగలదా, తన రాజకీయ, ఆర్థిక సంబంధాలను వెల్లడించగలదా, తాను రక్షిస్తున్నానని చెప్పుకునే ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలను దెబ్బతీయకుండా తన లక్ష్యాలను సాధించగలదా లేదా అనేది మాత్రమే.

News at a glance

Prashant Bhushan “Regime Change” Remarks & CJP/SIR Protests

https://indianexpress.com/article/india/we-want-regime-change-says-prashant-bhushan-bjp-hits-back-out-to-stage-a-coup-10923771/

https://www.tribuneindia.com/news/delhi/cjps-anti-sir-protest-takes-political-turn-as-prashant-bhushan-calls-it-fight-for-regime-change/

https://thefederal.com/category/news/prashant-bhushan-regime-change-259702

https://www.moneycontrol.com/news/india/we-all-want-a-regime-change-prashant-bhushan-calls-it-citizens-constitutional-right-questions-allegations-of-conspiracy-14053090.html

https://www.opindia.com/news-updates/we-all-want-regime-change-prashant-bhushan-says-anti-sir-protests-are-about-removing-the-government/

Mary Millben Allegations of US Funding for CJP/Abhijeet Dipke

https://m.economictimes.com/magazines/panache/who-is-mary-millben-american-singer-spars-with-abhijeet-dipke-alleges-cjp-is-funded-by-us-donors/articleshow/134986138.cms

https://www.tribuneindia.com/news/india/dipke-cjp-being-funded-by-anti-modi-us-donors-american-singer/

https://www.moneycontrol.com/news/india/don-t-need-outsiders-to-interfere-abhijeet-dipke-hits-back-at-us-singer-for-saying-cjp-is-getting-foreign-funding-14052437.html

Nahid Islam / Bangladesh Support for CJP

https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-party-backs-cjp-stir-ex-yunus-aide-seeks-modis-fall/articleshow/134879664.cms

https://www.opindia.com/news-updates/bangladeshi-student-leader-nahid-islam-who-led-violent-protests-against-sheikh-hasina-supports-illegal-cjp-protests/

https://www.indiatvnews.com/news/india/kejriwal-admits-his-ngo-took-money-from-ford-foundation-2-years-back-10340.html (historical admission on Ford Foundation funding)

ADR Funding (Ford Foundation, Omidyar, etc.)

https://www.opindia.com/2025/02/adr-which-continues-to-target-modi-govt-is-funded-by-deep-state-entities-like-ford-foundation-and-omidyar-network/

https://www.fordfoundation.org/work/our-grants/awarded-grants/grants-database/association-for-democratic-reforms-adr-122669/ (official Ford grant page)

Bhushan Kashmir remarks (2011)

https://www.indiatoday.in/india/north/story/prashant-bhushan-interview-143239-2011-10-12

https://timesofindia.indiatimes.com/india/prashant-bhushan-attacked-for-kashmir-remark/articleshow/10333933.cms

https://web.archive.org/web/20111021164834/http:/indiatoday.intoday.in/video/what-prashant-bhushan-said-on-kashmir/1/154685.html

Sambhaavnaa Institute / Yogendra Yadav collaborations (recent protest detentions)

https://indianexpress.com/article/cities/delhi/sir-protest-jantar-mantar-60-detained-neha-bora-yogendra-yadav-10894247/

https://www.tribuneindia.com/news/india/3-firs-filed-yogendra-yadav-kapil-sibal-prashant-bhushan-among-150-detained-on-way-to-jantar-mantar/

2019 meeting links (Umar Khalid / Sharjeel Imam)

https://www.opindia.com/2023/12/delhi-anti-hindu-riot-prashant-bhushan-hosted-earliest-conspiracy-meeting-with-umar-khalid-sharjeel-imam-and-yogendra-yadav/

Academic insights

https://swarajyamag.com/magazine/imported-ideology-activism-for-export
(“Imported Ideology, Activism For Export” – Madhu Purnima Kishwar, Swarajya, 2015)

https://manushi.in/how-foreign-funded-ngos-circumvent-fcra-to-subvert-india/
(“How Foreign Funded NGOs Circumvent FCRA to Subvert India” – Manushi)

https://www.vayuveg.com//Encyc/2025/10/11/prashant-bhushan-sambhaavnaa-institute-anti-india-activities.php

Social Media pulse

Prashant Bhushan on regime change https://x.com/Dev_Fadnavis/status/2110974085903929369?s=20

https://x.com/PiyushGoyal/status/2111060341363036399?s=20

https://x.com/sankrant/status/2110780891316506965?s=20

https://x.com/JethmalaniM/status/2110946889504067889?s=20

https://x.com/JaipurDialogues/status/2111108289262195069?s=20

https://x.com/BJP4India/status/2111062967907455091?s=20

https://x.com/angeloinchina/status/2110929237830230350?s=20

https://x.com/BJP4India/status/2111081146306146804?s=20

https://x.com/MrParleG/status/2110691954929639901?s=20

https://x.com/Tejasvi_Surya/status/2111124468907303344?s=20

https://x.com/PratyushKanth/status/2110746407229407581?s=20

https://x.com/BesuraTaansane/status/2111121276802826286?s=20

https://x.com/MajorPoonia/status/2109562102503608745?s=20

https://x.com/arvind_Navy/status/2111124831798468881?s=20

https://x.com/ModifiedAayush/status/2110979080539750853?s=20

https://www.facebook.com/reel/1794260668772289

https://x.com/pratheesh_Hind/status/2111082248405754041

https://x.com/sgurumurthy/status/2111132280572047492?s=20

https://www.youtube.com/watch?v=ksz-5XsCHI8
(“Critical Look at Foreign Funded / Foreign Backed NGOs in India” – Sangam Talks)

https://www.youtube.com/watch?v=smuqVcfg31Q
(“भारत में विदेशी वित्तपोषित (foreign funded) NGOs पर एक आलोचनात्मक दृष्टिपात” – Madhu Purnima Kishwar)

https://www.youtube.com/watch?v=tyJSYlKH0jI
(“How the Foreign Funded NGOs are destroying the Social Fabric of India?” – Madhu Kishwar)

https://www.youtube.com/watch?v=wAiYXIaorXI
(Madhu Kishwar speaks at the Conference on Foreign Funded NGOs, 2015)

On Our Reading List

1. Breaking India: Western Interventions in Dravidian and Dalit Faultlines

Authors: Rajiv Malhotra & Aravindan Neelakandan
https://www.amazon.in/Breaking-India-Western-Interventions-Faultlines/dp/8191067374

https://rajivmalhotra.com/product/breaking-india/

2. Snakes in the Ganga: Breaking India 2.0

Authors: Rajiv Malhotra & Vijaya Viswanathan

https://www.amazon.in/Snakes-Ganga-Breaking-India-2-0/dp/939220908X

3. NGOs, Activists & Foreign Funds Anti-Nation Industry, edited by Radha Rajan and Krishen Kak

Introductory note: పాలకవర్గ మార్పు కోసం ఒక వివాదాస్పద పిలుపు, బంగ్లాదేశ్ తిరుగుబాటును ఒక విద్యార్థి నాయకురాలు ప్రశంసించడం, భద్రతా దళాల గురించి ఒక యూట్యూబర్ చేసినట్లు చెబుతున్న వ్యాఖ్యలు, విదేశీ నిధుల ఆరోపణలు భారతదేశ నిరసన రాజకీయాలను కొత్తగా పరిశీలించవలసిన పరిస్థితి కల్పించాయి. ఇవన్నీ విడివిడి అసమ్మతి ప్రకటనలా లేక భారతీయ రాజ్య వ్యవస్థలతో నిరంతర ఘర్షణకు సంబంధించిన విస్తృత వ్యూహానికి సూచికలా అన్నదే ప్రశ్న.

ఒక ప్రభుత్వాన్ని బ్యాలెట్ బాక్స్ ద్వారా ఓడించవచ్చు. దానిని పార్లమెంటులో సవాల్ చేయవచ్చు, కోర్టులో ఎదుర్కొనవచ్చు, వీధుల్లో విమర్శించవచ్చు. ఇవి ప్రజాస్వామిక హక్కులు. కానీ రాజకీయ సమీకరణ క్రమంగా వ్యవస్థలను చట్టవిరుద్ధం చేయడం, ప్రజా జీవితాన్ని స్తంభింపజేయడం, ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టాలని ప్రయత్నించడం జరిగినప్పుడు వీటిని నిశితంగా పరిశీలించవలసిందే. ప్రతిపక్షం తన క్రియాశీలక పాత్రను విస్మరించి నిస్తేజంగా మారినప్పుడు అస్థిరపరిచే రాజకీయాలు ప్రారంభమవుతాయి.

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (SIR)కు వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న నిరసనల చుట్టూ ఉన్న తాజా వివాదం మనకు అనేక అంశాలను తెలియచేస్తుంది.

Analytical view: సీనియర్ న్యాయవాది ప్రశాంత్ భూషణ్ ఈ నిరసనలు ‘ప్రభుత్వ మార్పు’’  కోసమేనని బహిరంగంగా ప్రకటించారు. ఆయన చాలా స్పష్టంగా తాను చెప్పదలచింది చెప్పారు. దానిపై ఎటువంటి గందరగోళం లేదు : “అవును, మాకు ప్రభుత్వ మార్పు కావాలి… ఇందులో తప్పేమిటి? అవును, ఇది ప్రభుత్వ మార్పు కోసం జరిగే పోరాటమే.  మేము దానిని ఎలాగైనా సాధించి తీరుతామని నేను ఈ రోజు చెబుతున్నాను.”

ఈ డిమాండ్‌ను ప్రశాంత్ భూషణ్ ఒక ప్రజాస్వామిక హక్కుగా సమర్థించగా, సాధారణ ఎన్నికల పోటీకి మించిన అజెండాను ప్రతిపక్షాలు అనుసరిస్తున్నాయని భారతీయ జనతా పార్టీ (BJP) ఆరోపించింది.

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (SIR)కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనల సమయంలో చేసిన ఇతర వ్యాఖ్యలతో కలిపి చూసినప్పుడు ఈ ప్రకటన మరింత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఈ సమస్య కేవలం ఎన్నికల ప్రక్రియలపై అభ్యంతరాలకే పరిమితం కాలేదు; ఆందోళనకు ఆపాదిస్తున్న రాజకీయ లక్ష్యంతో కూడా ముడిపడి ఉంది.

నేహా బోరా వ్యాఖ్యలు

ప్రశాంత్ భూషణ్ ప్రకటన వెనువెంటనే, ఆల్ ఇండియా స్టూడెంట్స్ అసోసియేషన్ (AISA) అధ్యక్షురాలు నేహా బోరా భారతదేశంలో కూడా దేశంలో ఒక ఉద్యమం రావడానికి బంగ్లాదేశ్ యొక్క Gen-Z ఉద్యమాన్ని ఒక నమూనాగా ఉదహరించారు. AISA అనేది కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్) లిబరేషన్ యొక్క విద్యార్థి విభాగం. బంగ్లాదేశ్ నిరసనకారులను “మాకు దారి చూపినందుకు” అభినందనలు అని ఒక వీడియో సందేశంలో నేహా బోరా చెప్పారు.  బంగ్లాదేశ్‌లో జరిగిన ఉద్యమమే ఇప్పుడు భారతదేశంలో జరుగుతున్న పరిణామాలకు స్ఫూర్తినిచ్చిందని కూడా పేర్కొన్నారు. షేక్ హసీనా పదవీచ్యుతురాల కావడానికి దారితీసిన నిరసనలను ప్రస్తావిస్తూ బంగ్లాదేశ్‌లో “ప్రజాస్వామ్యం, ఓటరు హక్కుల పోరాటం” ఇప్పుడు “భారతదేశం సమస్య కూడా” అని బోరా అభివర్ణించారు.

ఈ బంగ్లాదేశ్ పోలిక చర్చను మరింత తీవ్రతరం చేసింది. బంగ్లాదేశ్‌లో 2024 uprising విద్యార్థుల నిరసనలతో ప్రారంభమై, చివరికి హసీనా ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడంలో ముగిసింది. అది అనేకమంది చనిపోవడానికి కూడా కారణం అయింది. ఇప్పుడు ప్రశ్న ఏమిటంటే వారు సరిగ్గా దేనిని పునరావృతం చేయాలనుకుంటున్నారు అన్నది –  శాంతియుత నిరసనల నిర్వహణనా, లేక భారీగా జనసమీకరణ ద్వారా ప్రస్తుత ప్రజాస్వామిక రాజకీయ వ్యవస్థను తలక్రిందులు చేయడమా?

ఈ తేడాను కేవలం ఒక వాదనగా కొట్టిపారేయలేము. బంగ్లాదేశ్ అనుభవంలో తీవ్రమైన హింస చోటు చేసుకుంది. హిందువులతో సహా మైనారిటీలపై దాడులు జరిగాయి. రాజ్యాంగబద్ధమైన మార్గాలయిన ఎన్నికలలో పోటీ చేసి ప్రభుత్వాలను మార్చడం కాకుండా  ఉధృతమయిన వీధి పోరాటాల ద్వారా ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని తొలగించాలనే ఆలోచన, అది సర్వసాధారణమే అని సూత్రీకరించడం ప్రమాదం. దీనిని ప్రశ్నించవలసిందే.

ధ్రువ్ రాఠీ పిలుపు

పోలీసులు, సాయుధ దళాల గురించి యూట్యూబర్ ధ్రువ్ రాఠీ చేసినట్లు చెబుతున్న వ్యాఖ్యలు మరొక సీరియస్ అంశాన్ని మనముందు ఉంచుతున్నాయి.

భారతదేశ ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసేలా ఢిల్లీ పోలీసు సిబ్బందిని తాను ప్రేరేపించడానికి ప్రయత్నించానని రాఠీ ఇటీవల అంగీకరించారు. తాను నిర్బంధంలో ఉన్నప్పుడు పోలీసు సిబ్బందితో ఎలా మాట్లాడాడో, మోదీ ప్రభుత్వాన్ని ధిక్కరించి ‘విప్లవం’ ప్రారంభించేలా వారిని ఎలా రెచ్చగొట్టడానికి ప్రయత్నించాడో ‘ది రెడ్ మైక్’కి ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో రాఠీ చిరునవ్వుతో గుర్తు చేసుకున్నారు.

ఒక ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా భద్రతా సిబ్బందిని రెచ్చగొట్టడం జవాబుదారీతనానికి, రాజకీయ ధిక్కరణ మధ్య రేఖను చెరిపివేసే ప్రమాదం ఉంది. ఆయన వ్యాఖ్యలు చేసిన సందర్భాన్ని పరిశీలిస్తే విషయం అర్ధం అవుతుంది. ఇది తిరుగుబాటుకు స్పష్టమైన పిలుపుగా కనిపిస్తోంది. భారతదేశ భద్రతా దళాలు రాజకీయ ఒత్తిడికి సాధనాలుగా మారవు. ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి అణుకువగా ఉండటం వాటి విధి. అదే పటిష్ట ప్రభుత్వానికి బలం.

దీప్కే నిధుల విజ్ఞప్తి

కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ (CJP) వ్యవస్థాపకుడు అభిజీత్ దీప్కే వివాదాస్పద బిలియనీర్ జార్జ్ సోరోస్‌ను డబ్బు కోసం అభ్యర్థించడం ఒక వీడియోలో బయట పడింది. దేశంలో జరుగుతున్న ఆందోళనలు, వాటికి విదేశీ నిధులు కొత్త రాజకీయ సమీకరణాన్ని మన ముందుకు తెస్తున్నాయి. వివిధ దేశాలలో రాజకీయ ఫలితాలను ప్రభావితం చేసే ప్రయత్నాలు,  వాటికి అంతర్జాతీయ నిధులు అన్ని కూడా సోరోస్ తో లింక్ అవుతున్నాయి.

ప్రశాంత్ భూషణ్ ప్రభుత్వ మార్పు వాదన, భారతదేశానికి నమూనాగా బంగ్లాదేశ్ యొక్క Gen-Z ఉద్యమానికి నేహా బోరా మద్దతు, ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా మారాలని పోలీసులను, సాయుధ దళాలను కోరినట్లు చెబుతున్న ధ్రువ్ రాఠీ విజ్ఞప్తితో పాటు దీప్కే ప్రకటన- వీటన్నింటినీ ఒక చోట పేరిస్తే మనకు చాలా విషయాలు అర్ధం అవుతాయి. ఈ ప్రకటనలు ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించడం నుండి ఎన్నికైన ప్రభుత్వ అధికారాన్ని సవాల్ చేసే దిశగా సాగే రాజకీయ కథనాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ప్రభుత్వ మార్పును ఒక రాజకీయ లక్ష్యంగా సాధారణీకరించడమే వీటన్నింటిలో ఉన్న ఉమ్మడి అంశం. దీప్కే సోరోస్ నుండి ఏదైనా డబ్బు పొందారా లేరా  అనేది వేరే విషయం. ప్రస్తుత రాజకీయాల నేపథ్యంలోనే దీప్కే ప్రకటనను పరిశీలించాలి.

CJP నిధుల వివాదంలో మరో కోణం కూడా ఉంది. అమెరికాలోని కొందరు దాతలు CJP సంస్థకు, దాని ప్రచారానికి నిధులు సమకూరుస్తున్నారని అమెరికన్ గాయని మేరీ మిల్బెన్ ఆరోపించారు. విదేశీ జోక్యాన్ని దీప్కే ఖండించి ఉండవచ్చు, కానీ ఆరోపణ గానీ లేదా నిరాకరణ గానీ ఈ విషయాన్ని తేల్చలేవు. విదేశీ నిధులపై తుది నిర్ణయానికి రావడానికి పారదర్శక ఖాతాలు, రిజిస్ట్రేషన్ రికార్డులు, ధృవీకరించదగిన ఆర్థిక ప్రకటనలు అవసరం.

“ప్రభుత్వ మార్పు” – బ్యాలెట్లు సరిపోనప్పుడు

‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే పదానికి ఎన్నికల ద్వారా సాధారణ ప్రభుత్వ మార్పునకు మించిన అర్థాలున్నాయి. బలవంతంగా  లేదా బెదిరింపుల ద్వారా ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని కూల్చి కొత్త ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడం కూడా  ప్రభుత్వ మార్పుగా కేంబ్రిడ్జ్ డిక్షనరీ చెపుతోంది. ప్రభుత్వ పతనం, దాని స్థానంలో మరొకటి రావడాన్ని ఎన్సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా కూడా ప్రభుత్వ మార్పుగా వర్ణిస్తుంది. ఆక్స్ఫర్ రిఫరెన్స్ దీనిని హార్డ్ పవర్, సైనిక చర్య లేదా స్థానిక మిలీషియాలకు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టి భర్తీ చేయడం అని వర్ణిస్తుంది.

అంతర్జాతీయ రాజకీయాలలో ‘ప్రభుత్వ మార్పు’ అనే పదాన్ని భయపెట్టి లేదా బెదిరించి ప్రభుత్వాన్ని మార్చడం, బయటి శక్తుల ప్రాబల్యంతో ప్రభుత్వాలను పడగొట్టి కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయడం, ఉన్న ప్రభుత్వం అకస్మాత్తుగా మారిపోవడం వంటి సందర్భాలలో దీనిని వాడుతున్నారు.

ప్రశాంత్ భూషణ్ చేసిన ప్రకటన ఈ నేపథ్యంలో రాజకీయ మార్పు ఉద్దేశించిన మార్గాలపై ఒక ప్రాథమిక ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. వారి ఉద్దేశం ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవాలని ఓటర్లను ఒప్పించడమా, లేక ఎన్నికల ప్రక్రియ ద్వారా కాకుండా బయటి నుండి ఒత్తిడి తెచ్చి అధికారంలో ఉన్నవారిని దించడమా?

శాంతియుత నిరసన, విమర్శ, జవాబుదారీతనం కోసం డిమాండ్లు ప్రజాస్వామిక హక్కులే. కానీ ఒక ప్రభుత్వ విధానాలను నిరసించడం వేరు, ఎన్నికల రహిత ఒత్తిడి ద్వారా దానిని తొలగించాలని కోరడం వేరు. భారీగా ప్రజలను సమీకరించి ప్రదర్శనలు చేయయడం ద్వారా  రాజ్యాంగ ప్రక్రియల ద్వారా తమ లక్ష్యాలను చేరాలనుకుంటున్నారా లేక ఉన్న అధికార వ్యవస్థను ధిక్కరించి దానిని పక్కన పెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తోందా అనేదానిపై ఈ తేడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

ప్రభుత్వాలను సవాల్ చేయడానికి, విమర్శించడానికి, ఓటు ద్వారా గద్దె దింపడానికి ప్రజాస్వామ్యం అనుమతిస్తుంది. అలా కాకుండా ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడాన్ని ఒక ప్రజా ఉద్యమం తీసుకురావడం ప్రజాస్వామ్యబద్ధం అనిపించుకోదు.

ఆందోళన అరాచకానికి అజెండాగా మారినప్పుడు

ఈ ‘నాయకులు’ అని పిలవబడే వారి ప్రకటనలు రాజకీయ అసమ్మతికి సంబంధించిన విడివిడి వ్యక్తీకరణలు కావు. ఇవన్నీ కలిపి, ఎన్నికైన ప్రబుత్వయాన్ని చట్టవిరుద్ధం చేయడానికి, శాశ్వత ఘర్షణ వాతావరణాన్ని సృష్టించడానికి, రాజకీయ మార్పునకు చట్టబద్ధమైన సాధనంగా, వ్యవస్థాపరమైన అంతరాయాన్ని ప్రదర్శించడానికి ప్రయత్నించే రాజకీయాలను సూచిస్తున్నాయి. ఇది ‘మొబోక్రసీ’కి దారితీస్తుంది. ప్రభుత్వ మార్పునకు పిలుపు బహిరంగంగా వినిపించినప్పుడు, పొరుగు దేశం యొక్క అశాంతిని భారతదేశానికి నమూనాగా చూపినప్పుడు, ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు చేయాలని పోలీసులను, సాయుధ దళాలను కోరినప్పుడు వాటి పరిణామాలు సాధారణ ప్రతిపక్ష రాజకీయాలకు మించి ఉంటాయి. రాజకీయ లక్ష్యాన్ని సాధించడం కోసం వ్యవస్థలు తమ రాజ్యాంగ పాత్రలను విడిచిపెట్టేలా ఒత్తిడికి గురిచేసే పరిస్థితులను సృష్టించడానికి, అరాచకత్వాన్ని సృష్టించడానికి చేసే ప్రయత్నమే ఇందులో ఉన్న ఉమ్మడి సూత్రం.

వ్యవస్థల  కొనసాగింపు, ప్రజా విశ్వాసంపై ఆధారపడి భారతదేశ ఆర్థిక పురోగతి, మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ, పెరుగుతున్న వ్యూహాత్మక ప్రభావం ఉంటాయి. రాజకీయ ప్రతిపక్షం ప్రజాస్వామ్యంలో అంతర్భాగమే.  కానీ ప్రభుత్వాన్ని అప్రతిష్టపాలు చేయడానికి, ప్రజా అసంతృప్తిని తీవ్రతరం చేయడానికి, పోరాడితే మాత్రమే సమస్యలు పరిష్కారం అవుతాయని ప్రచాచారం చేసే స్థాయికి ప్రతిపక్షం దిగజారకూడదు. రాజకీయ నాయకులు ఇటువంటి ఆందోళనలను సమర్ధించి మద్దతు ఇచ్చినప్పుడు దాని ప్రభావం కేవలం వరూ లక్ష్యంగా చేసుకున్న ప్రభుత్వం మీద మాత్రమే ఉండవు. తదుపరి ప్రభుత్వాలపై కూడా ఆ ప్రభావం ఉంటుంది.

ప్రజాస్వామ్యం అంటే ప్రతి ఆందోళన, ఉత్తర్వులను ధిక్కరిచడం, అవిధేయతకు పిలుపు, వ్యవస్థపై  తిరుగుబాటును రెచ్చగొట్టే ప్రతి ప్రయత్నాన్ని చట్టబద్ధమైన రాజకీయ అభివ్యక్తికరణగా అంగీకరించాలని అర్థం కాదు. ఎన్నికలు పాలించే అధికారాన్ని ఇస్తాయి. రాజ్యాంగం జవాబుదారీతనానికి, మార్పునకు మార్గాలను సూచిస్తుంది.

అసమ్మతి ఉనికిలో ఉండటం ప్రధాన ఆందోళన కాదు, కానీ అటువంటి సమీకరణ ఏ రాజకీయ లక్ష్యం వైపు వెడుతోందనేది ముఖ్యం. బహిరంగ ప్రకటనలు పదేపదే ప్రభుత్వ మార్పును కోరుతున్నప్పుడు, అశాంతిని కొనియాడుతున్నప్పుడు, భద్రతా యంత్రాంగంలో ప్రతిఘటనను ప్రోత్సహిస్తున్నప్పుడు, అవి నిరంతర అశాంతి, రాజకీయ ప్రయోజనాలను సాధించే సాధనంగా మారే ఆందోళనకరమైన అజెండాను వెల్లడిస్తున్నాయి.

News at a glance

Prashant Bhushan’s ‘Want Regime Change’ Call, BJP Says ‘We Told You So’
https://www.ndtv.com/india-news/sir-protests-cjp-prashant-bhushans-want-regime-change-call-bjp-says-we-told-you-so-12193127

“We want regime change, nothing wrong with that”: Prashant Bhushan  https://www.aninews.in/news/national/politics/we-want-regime-change-nothing-wrong-with-that-prashant-bhushan20261015175208/

‘Forgive your enemies once, friends twice, but never traitors’: Kiren Rijiju on ‘regime change’ remark https://telanganatoday.com/forgive-your-enemies-once-friends-twice-but-never-traitors-kiren-rijiju-on-regime-change-remark

‘Educate, Agitate, Organise’: German YouTuber Dhruv Rathee Provokes Army & Police to Challenge Elected Govt
https://www.republicworld.com/india/educate-agitate-organise-german-youtuber-dhruv-rathee-provokes-army-police-to-challenge-elected-govt-2026-10-15-138998

Complaint Filed Against Dhruv Rathee Over Alleged Remarks Inciting Army, Police To Revolt
https://www.news18.com/india/complaint-filed-against-dhruv-rathee-over-alleged-remarks-inciting-army-police-to-revolt-ws-kl-10384768.html

Why are foreigners interfering? Dipke, US singer spar over CJP funding claims 

https://www.indiatoday.in/world/story/mary-millben-abhijeet-dipke-clash-cjp-us-funding-claims-ptag-3017591-2026-10-15

By the numbers

When governments fall outside the ballot box 

Academic insights

Hybrid Wars: The indirect adaptive approach to regime change
By Andrew Horybho, Institute for Strategic Studies and Predictions, PFUR
https://resistir.info/livros/hybrid_wars_updated.pdf

The CIA and regime change: Lessons from the Cold War
Bergin, Eleanor Reid, Woodrow Wilson School
https://dataspace.princeton.edu/handle/88435/dsp01h415pc89r

Social media pulse

“This is a fight for regime change, and we will make it happen.” : Prashant Bhushan
https://x.com/HemanNamo/status/2110709780566487475

Yes, We Want Regime Change in India
https://x.com/mitrapredator/status/2110700810548216159

Imran Masood started to talk about REGIME CHANGE openly now.  https://x.com/PoliticalKida/status/2110995487302255089

Pawan Khera joins the gang too!
https://x.com/PoliticalKida/status/2110999746026623051

Deep State, Social Media & Regime Change !
https://x.com/MonaPatelT/status/2110849385978593688

Neha Bora talks to Bangladeshi SSF which led the COUP against Sheikh Hasina
https://x.com/Indian_Analyzer/status/2110383878489706497

Neha Bora Says Bangladesh Youth Inspired Indian Gen Z
https://www.youtube.com/watch?v=-8RfK-l4r-A

Reporter to Neha: Do you want to recreate Bangladesh anarchy in India?
https://x.com/farzlicioustahe/status/2110735094189322569

Replicate Bangladesh in India?
https://x.com/Pamphlet_in/status/2110726931247174089

Dhruv Rathee Faces Veterans’ Backlash Over Army, Police Remarks
https://x.com/AugadhBhudeva/status/2110824231026217367

mche Goa. 

https://www.facebook.com/amchegoa/videos/2899876943719988/

The cat is out of the bag!! 

https://www.facebook.com/narendra.sawaikar

This is outright sedition. The armed forces are meant to protect the nation, not rise in revolt – Maj Gen Harsha Kakar

https://x.com/kakar_harsha/status/2110983395824275660?s=20

Our reading list

In the Name of Democracy: JP Movement and the Emergency
by Bipan Chandra

A political history book examines the relationship between the Jayaprakash Narayan movement and India’s Emergency of 1975–1977, offering a provocative interpretation of how both political opposition and government authoritarianism threatened democratic institutions.

Overthrow: America’s Century of Regime Change from Hawaii to Iraq

by Stephen Kinzer

Citing cases, the book argues that ‘regime change’ has been an integral part of U.S. foreign policy for more than 100 years. Starting with the overthrow of the Hawaiian monarchy in 1893 and continuing through the Spanish-American War and the Cold War and into our own time, the United States has not hesitated to overthrow governments that stood in the way of its political and economic goals.

నీట్ పేపర్ లీక్ పై జరిగిన ఆందోళననుండి మొదలు పెట్టి ఇప్పటివరకు దేశ రాజధాని కేంద్రంగా జరిగిన అన్ని చెప్పిన ‘198 అహింసాత్మక చర్యల పద్ధతుల’తో పోలికలు ఉన్నాయి.

ఆందోళనలు గమనిస్తే ఒక విషయం అర్ధం అవుతుంది. ‘అధికారాన్ని’ సవాలు చేయడానికి అమెరికన్ రాజకీయ శాస్త్రవేత్త జీన్ షార్ప్ పేర్కొన్న ‘నిరసనలు, సహాయ నిరాకరణ, అడ్డంకులు సృష్టంచడం’ అనే 198 రకాల పద్ధతులకు వీటికి మధ్య చాలా పోలికలు కనిపిస్తాయి. కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ (CJP) వ్యూహాలతో వీటికి ఉన్న పోలికలు, ఆ పార్టీ అంతర్జాతీయ అరాచకత్వ సూత్రాలను (global playbook of anarchy) అనుసరిస్తోందా అనే ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నాయి.

జూలై 2026లో జరిగిన NEET పేపర్ లీక్ నిరసనల ద్వారా, మీమ్‌లు, రీల్స్ ఆధారిత యాక్టివిజమ్ కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ ప్రజాదరణ పొందింది. యువతలో వివిధ అంశాలపై ఉన్న ఆగ్రహాన్ని ఈ సమస్యపై ఉపయోగించుకుంది. ఈ నిరసనల్లో నాట్యాలు, వేర్పాటువాద భావజాల సంబరాలు, అధికారులను అవమానించడం, ఎగతాళి చేయడం, పోలీసులపై దాడులు, పరుషంగా మాట్లాడటం, దేశ అగ్ర నాయకులను దూషించడం వంటివి చోటుచేసుకున్నాయి. అయితే, కొద్ది రోజుల క్రితం ఢిల్లీలో చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్‌కు వ్యతిరేకంగా చేపట్టిన CJP 2.0 నిరసన ప్రభుత్వం తీసుకున్న ముందస్తు చర్యలు వల్ల విఫలమైంది. ఇందుకు మెజారిటీ ప్రజలు దూరంగా ఉండటం కూడా ఒక కారణం.

CJP నిరసన వ్యూహం ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్నకు దారితీస్తోంది: ఇది యువత నుంచి స్వతంత్రంగా వచ్చిన ఆగ్రహమా లేక ఒక నిర్మాణాత్మక రాజకీయ అజెండానా? రాజకీయ ఉద్యమాలు వాటంతట అవి పుట్టుకురావు కనుక ఈ పోలికను పరిశీలించడం అవసరం. స్వతంత్రంగా కనిపించే వ్యూహాలు కూడా విస్తృత రాజకీయ సమీకరణలో భాగం కావచ్చు.

CJP నాయకులు అభిజీత్ దిప్కే, అశుతోష్ రాంకా, సౌరవ్ దాస్, ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ (AAP) నాయకుడు అరవింద్ కేజ్రీవాల్, యూట్యూబర్ ధృవ్ రాతీ, సిపిఐ(ఎం) ప్రధాన కార్యదర్శి ఎం.ఎ. బేబీ, టిఎంసి నాయకురాలు మమతా బెనర్జీతో సహా దాదాపు 3,500 మంది నిరసనకారులను ఢిల్లీ పోలీసులు అదుపులోకి తీసుకున్నారు. అరాచకత్వానికి ఎలాంటి అవకాశం లేదని స్పష్టమైన సందేశాన్ని ఇచ్చారు. న్యూఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్‌ను నిరసన వేదిక జాబితా నుండి తొలగించారు. అదుపులోకి తీసుకున్న CJP నాయకులు తిరిగి జంతర్ మంతర్‌లోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నించగా వారిని ఐదు రోజుల జ్యుడీషియల్ కస్టడీకి పంపారు.

రాజకీయం కొనసాగుతోంది. కానీ CJP పద్ధతులపై ప్రశ్నలు వ్యక్తమవుతున్నాయి: కావలనే వ్యూహంలో భాగంగా  CJP జీన్ షార్ప్ విధానన్ని అనుసరిస్తోందా? వివాదాస్పద కార్యకర్త యోగేంద్ర యాదవ్ ప్రమేయం దీనికి నిదర్శనంగా నిలుస్తోందా?

జీన్ షార్ప్ ఎవరు, ఆయన పని ఇప్పుడు ఎందుకు వార్తల్లో?

జీన్ షార్ప్ (1928-2018) ఒక అమెరికన్ రాజకీయ శాస్త్రవేత్త. వ్యవస్థీకృత అహింసాత్మక చర్యల ద్వారా రాజకీయ ఉద్యమాలు ప్రభుత్వాలను ఎలా సవాలు చేయవచ్చో అధ్యయనం చేయడంలో ఆయన తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం గడిపారు. వ్యూహాత్మక అహింసాత్మక పోరాటంపై ‘పరిశోధన, అధ్యయనం’ కోసం 1983లో ఆల్బర్ట్ ఐన్స్టీన్ ఇన్స్టిట్యూషన్ (AEI)ను స్థాపించారు. ఆయన రాసిన ప్రసిద్ధ గ్రంథం ‘ది పాలిటిక్స్ ఆఫ్ నాన్‌వయొలెంట్ యాక్షన్’ (1973)లో 198 రకాల ‘నిరోధక’ పద్ధతులను వర్గీకరించారు. షార్ప్ ఈ పద్ధతులను మూడు విస్తృత వర్గాలుగా విభజించారు:

• A. నిరసన, అంగీకరింప చేయడం (Protest and persuasion): నినాదాలు, చిహ్నాలు, బహిరంగ ప్రకటనలు, ర్యాలీలు, ప్రదర్శనలు, సమావేశాలు. వీటి ద్వారా అధికార వ్యవస్థపై వత్తిడి తెస్తారు.
• B. సహాయ నిరాకరణ (Non-cooperation): బహిష్కరణలు, సమ్మెలు, శాసనోల్లంఘన, రాజకీయ లేదా సామాజిక సంస్థల నుండి వ్యవస్థకు అందే సహకారాన్ని నిలిపివేయడం.
• C. అహింసాత్మక జోక్యం (Non-violent intervention): ధర్నాలు, ఆక్రమణలు, అడ్డంకులు సృష్టించడం, సాధారణ కార్యకలాపాలను నేరుగా అంతరాయం కలిగించే ఇతర చర్యలు.

రాజకీయ అధికారం అనేది పౌరులు, సంస్థల సహకారంపై ఆధారపడి ఉంటుందనేది జీన్ షార్ప్ ఆలోచన. ఒక ఉద్యమం ఆ సహకారాన్ని ఉపసంహరించుకున్నప్పుడు, అది అధికారంలో ఉన్నవారిపై ఒత్తిడి తెస్తుంది. నిరసనను కేవలం స్వతంత్ర ప్రతిస్పందనగా కాకుండా వ్యూహాత్మక చర్యగా చూడటంతో ఆయన పని ఉపయోగకరంగా మారింది. ఆల్బర్ట్ ఐన్స్టీన్ ఇన్స్టిట్యూషన్ తయారు చేసిన 198 పద్ధతుల జాబితా ఈ వ్యూహాలను అధ్యయనం చేయడానికి ప్రాథమిక ఆధారంగా ఉంది.

షార్ప్ నిరసనలను లేదా శాసనొల్లంఘనను కొత్తగా కనిపెట్టలేదు. భారతదేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటంతో సహా వీటికి సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. ఆయన కృషి వాటిని క్రమబద్ధంగా వర్గీకరించడంలో ఉంది. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా అరాచకవాదులు ఉపయోగించే ఒక సాధనంగా మారింది.

CJP నిరసన వ్యూహాలు, షార్ప్ పద్ధతులలో పోలికలు

ప్రభుత్వ సంస్థలు, జవాబుదారీతనంపై ఆరోపణలను లేవనెత్తడానికి ‘కాక్రోచ్’ అనే వ్యంగ్య గుర్తింపును ఉపయోగించి, యువత నేతృత్వంలో CJP జాతీయ స్థాయిలో ప్రాముఖ్యత పొందింది. జంతర్ మంతర్ వద్ద మొదటి నిరసన విజయవంతమయ్యాక, అక్టోబర్ 2, 2026న ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక ఇంటెన్సివ్ రివిజన్ (SIR)లో అక్రమాలు జరిగాయని ఆరోపిస్తూ సిఇసి జ్ఞానేష్ కుమార్ రాజీనామాను డిమాండ్ చేస్తూ CJP ప్రచారాన్ని ప్రారంభించింది. నకిలీ, మరణించిన, అనర్హులైన ఎంట్రీలను తొలగించడమే తమ ఓటర్ ధృవీకరణ లక్ష్యమని ఎన్నికల సంఘం తెలిపింది.

పోలీసులపై దాడులు, అగ్ర నాయకత్వంపై అభ్యంతరకరమైన భాష వాడడం జరిగినప్పటికీ తాము శాంతియుత నిరసనలు నిర్వహించామని CJP పేర్కొంది. జీన్ షార్ప్ వ్యూహాలతో వీటిని పోల్చి చూద్దాం.

1. నిరసన, అంగీకరింప చేయడం: ఒక చిహ్నాన్ని రాజకీయ గుర్తింపుగా మార్చడం

షార్ప్ మొదటి వర్గీకరణలో నినాదాలు, వ్యంగ్య చిత్రాలు, బానర్లు, హాస్య ప్రదర్శనలు, ప్రదర్శనలు, బహిరంగ సమావేశాలు ఉంటాయి. ఈ పద్ధతులు ఉద్యమకారులు తమ ఫిర్యాదులను తెలియజేయడానికి, ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించడానికి, భాగస్వామ్యులలో ఉమ్మడి గుర్తింపును పెంపొందించడానికి సహాయపడతాయి. CJP పేరు ప్రతి ప్రతిబింబించే ‘కాక్రోచ్’ వ్యంగ్యం ఒక గుర్తింపు పొందిన చిహ్నంగా మారింది.

ఇటీవలి CJP నిరసన సమయంలో, మీడియా దృష్టిని ఆకర్షించడానికి కొందరు వ్యక్తులు విచిత్రంగా దుస్తులు ధరించి వింతగా డ్యాన్స్ చేయడం కనిపిస్తుంది. విధులు నిర్వహిస్తున్న పోలీస్ అధికారులు తమపై లైంగిక వేధింపులకు పాల్పడ్డారని కొందరు ఆరోపించారు. అయితే, ఆ తర్వాత ఈ ఆరోపణలు నకిలీవని తేలింది. ఆ సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేసిన వారిని అరెస్టు చేశారు.

ఇలాంటి వ్యూహాలు సంక్లిష్టమైన రాజకీయ సమస్యను సులభంగా ప్రచారం చేసే సందేశంగా మారుస్తాయని షార్ప్ చెప్పారు.

2. సహాయ నిరాకరణ: బహిరంగ ప్రదర్శనలకు స్థాయిని మించి ఒత్తిడి తేవడం

షార్ప్ రెండవ వర్గీకరణలో సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థలతో సహకరించకపోవడం ఉంటుంది. ఇందులో బహిష్కరణలు, సమ్మెలు, కొన్ని రకాల శాసనోల్లంఘనలు ఉన్నాయి.

CJP ఉపయోగించిన పద్ధతులను, షార్ప్ మెథడ్ మరింత దగ్గరగా గమననించండి, మీకే అర్ధం అవుతుంది. షార్ప్ మెథడ్ 63 సామాజిక అనాదరణ; మెథడ్ 122 నిరోధాన్ని ప్రోత్సహించే సాహిత్యం, ప్రసంగాలు; మెథడ్ 141 చట్టాల శాసనోల్లంఘన; మెథడ్ 143 సమాచార వ్యవస్థలను నిరోధించడం. ఒక అధికారి రాజీనామాకు డిమాండ్ చేయడం మాత్రమే సహాయ నిరాకరణ కాదు. కచ్చితమైన సాక్ష్యాలు లేకుండా సోషల్ మీడియా విచారణ ద్వారా అధికారిని దోషిగా నిర్ణయించి, ఆయనపై చర్యలు తీసుకోవాలని డిమాండ్ చేయడంలోనే వ్యూహం ఇమిడి ఉంది.

3. అహింసాత్మక జోక్యం: నిరసనల ద్వారా పనులకు ఆటంకం కలిగించడం

షార్ప్ మూడవ వర్గికరణలో నిరాహార దీక్షలు, ‘అహింసాత్మక అవరోధాలు’, ‘ఆక్రమణలు,’ పరిపాలనా వ్యవస్థలను స్తంభింపజేయడం వంటి పద్ధతులు ఉన్నాయి. ఆయన జాబితాలో నిరాహార దీక్షను మెథడ్ 159గా, అహింసాత్మక అవరోధాన్ని మెథడ్ 172గా, పరిపాలనా వ్యవస్థలను overload చేయడాన్ని మెథడ్ 193గా పేర్కొన్నారు.

ఒక ఉద్యమం కేవలం సమస్యలను తెలియజేయడానికి ప్రయత్నిస్తోందా లేదా సాధారణ వ్యవస్థల పనితీరుకు అంతరాయం కలిగించడం ద్వారా అధికార యంత్రాంగం నుండి బలవంతంగా ఏదో ఒక ప్రతిస్పందనను వచ్చేలా  ప్రయత్నిస్తోందా అని పరిశీలించడానికి ఈ వర్గీకరణలు సహాయపడతాయి. ప్రజాస్వామ్యంలో ఈ వ్యత్యాసం ముఖ్యం.

ప్రభుత్వాలను కూల్చివేసిన ఉద్యమాలను షార్ప్ పద్ధతులు ప్రభావితం చేశాయా?

భారీ జన సమూహాన్ని కూడగట్టి వర్తమాన ప్రభుత్వాలను రాజకీయంగా సవాలు చేసిన అనేక సందర్భాలలో షార్ప్ వర్గీకరణలు తరచుగా చర్చికు వచ్చాయి.

సెర్బియాలో ‘ఓట్పోర్!’ (Otpor!) ఉద్యమం స్లోబోడాన్ మిలోసెవిచ్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ప్రచారంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది. 2003లో జార్జియా ‘రోజ్ రివొల్యూషన్’, 2004లో ఉక్రెయిన్ ‘ఆరెంజ్ రివొల్యూషన్’ సుదీర్ఘ ప్రదర్శనలు. ఒక వ్యవస్థీకృత రాజకీయ విధానంపై జరిగిన ఆందోళనలన్నీ భారీగా జనాన్ని సమీకరించి సుదీర్ఘకాలం పాటు సాగించిన వ్యూహారచనలే.

సెర్బియా, ఉక్రెయిన్‌లపై జరిగిన పరిశోధనలు, భద్రతా దళాలను ప్రభావితం చేయడానికి నిరసన నిర్వాహకులు ఎలాంటి వ్యూహాలను ఉపయోగించారో రికార్డు చేశాయి.  ఉదాహరణకు, ఉక్రెయిన్ ‘ఆరెంజ్ రివొల్యూషన్’లో, నిరసనకారులు ఉత్సాహభరితమైన వాతావరణాన్ని నిర్వహించడానికి ఐరనీ, వీధి నాటకాలు, సంగీత విభావరిలను ఉపయోగించారు. ప్రభుత్వం వారిపై చర్యలు తీసుకుంటే శాంతియుత నిరసనకారులపై దాడి అని అంతర్జాతీయంగా విమర్శలు వస్తాయి; చర్యలు తీసుకోకపోతే ప్రభుత్వం బలహీనంగా కనిపిస్తుంది. ఇది జీన్ షార్ప్ ప్రతిపాదన ఆధారంగా రూపొందించిన ‘డైలమా యాక్షన్’ (Dilemma Action).

2011 ఈజిప్షియన్ తిరుగుబాటు 30 సంవత్సరాల పాలన తర్వాత అధ్యక్షుడు హోస్నీ ముబారక్ కూల్చివేతకు దారితీసింది. అయితే, ఆ తర్వాత జరిగిన రాజకీయ పరిణామాలు, నాయకుడిని తొలగించడం వల్ల శాశ్వత ప్రజాస్వామ్య పాలన ఏర్పడదని నిరూపించాయి.

ఈ ప్రపంచ ప్రతికూల ప్రభావం నుండి భారతీయ పరిశీలకులు పాఠం నేర్చుకోవాలి. ఇందులో రాజకీయ సమీకరణ, ప్రచారం చేసిన కథనాలు, లక్ష్యంగా చేసుకున్న సంస్థలు పరిణామాల క్రమబద్ధమైన అధ్యయనం ఉంటుంది.

ఇరాన్, వెనిజులా, రష్యాలో జాతీయ భద్రతా చర్చలు

2009 ఇరాన్ ఎన్నికల తదనంతర అశాంతి సమయంలో జీన్ షార్ప్ పేరును ప్రభుత్వం బహిరంగంగా ప్రస్తావించింది. నిరసనకారులు ‘వెల్వెట్ కూ’ (Velvet Coup)లో భాగంగా షార్ప్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌లోని 198 దశల్లో 100 కంటే ఎక్కువ అమలు చేశారని విచారణలో ప్రాసిక్యూటర్లు ఆరోపించారు. ఇరాన్ హ్యూమన్ రైట్స్ డాక్యుమెంటేషన్ సెంటర్ కూడా తన నివేదికలో ఈ అంశాన్ని ప్రముఖంగా ప్రస్తావించింది.

వెనిజులాలో, అధ్యక్షుడు హ్యూగో చావెజ్ వారాంతపు టెలివిజన్ ప్రసంగంలో ‘వెనిజులా జాతీయ భద్రతకు షార్ప్ ఒక ముప్పు’ అని హెచ్చరించారు. రష్యన్ ఇన్సిస్ట్యూట్ ఆఫ్ స్ట్రాటజిక్ స్టడీస్ అండ్ ప్రిడిక్షన్స్ 2015 నివేదిక ప్రకారం, “జీన్ షార్ప్ ప్రచురణలను [యునైటెడ్ స్టేట్స్] హైబ్రిడ్ వార్ ఫీల్డ్ మాన్యువల్‌లోని మొదటి భాగంగా చూడవచ్చు.”

భారత్‌లాంటి ప్రజాస్వామ్య దేశానికి ఒక విషయం స్పష్టంగా అర్ధం చేసుకోవాలి.  జీన్ షార్ప్ రాసిన పుస్తకం కేవలం ఒక అధ్యయన గ్రంధం కాదు. అంతకు మించి సి.జె.పి. దానిని వ్యూహం లోయ భాగంగా అమలు చేస్తున్నారు.

యోగేంద్ర యాదవ్ సంబంధం ఏమిటి?

CJPకి యోగేంద్ర యాదవ్ బహిరంగంగా తెలిపిన మద్దతు ఆయన పాత్రను ప్రాముఖ్యమైనదిగా చేస్తుంది. జూలై 2026లో CJP నిరసనకు సంబంధించి, యాదవ్ ‘ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్’లో ప్రతిపక్ష రాజకీయం “సంసద్ నుండి జంతర్ మంతర్ వైపు, ఎన్నికల పోటీ నుండి క్షేత్రస్థాయి సమీకరణ వైపు” మారుతోందని రాశారు.

జీన్ షార్ప్, యోగేంద్ర యాదవ్ మధ్య ప్రత్యక్ష సంబంధం లేనప్పటికీ అనేకమంది పరిశీలకులు మరొక రకమైన సంబంధాన్ని వేలెత్తి చూపారు. జీన్ షార్ప్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ సెర్బియాలోని ‘ఓట్పోర్!’ను ప్రభావితం చేసింది. ‘ఓట్పోర్!’ నుండి ఆవిర్భవించిన స్రజా పోపోవిక్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న కార్యకర్తలకు ‘అహింసాత్మక చర్యల’లో శిక్షణ ఇచ్చే ‘కాన్వాస్’ (CANVAS) సంస్థను స్థాపించారు. మార్చి 2016లో, గోవాలో జరిగిన LSE ఇండియా సమ్మిట్‌లో స్రజా పోపోవిక్, యోగేంద్ర యాదవ్ మధ్య ప్రత్యక్ష సంభాషణ జరిగింది.

అంతకుముందు, 2012-13లో అన్నా హజారే, అరవింద్ కేజ్రీవాల్, ప్రశాంత్ భూషణ్, యోగేంద్ర యాదవ్ నేతృత్వంలో జరిగిన అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం (IAC) సమయాల్లో కూడా పోపోవిక్ సంస్థ తయారు చేసిన ‘Nonviolent Struggle: 50 Crucial Points’ మాన్యువల్‌తో సమాంతర పోలికలను విశ్లేషకులు గుర్తించారు.

పరిశీలించాల్సిన అంశం

ఇటీవల CJP నేతృత్వంలో జరిగిన నిరసనలతో సహా వివిధ నిరసనల సమయాల్లో జీన్ షార్ప్ 198 పద్ధతులలో అవరసరమైన వాటిని సమయానుకూలంగా అమలు చేశారు. వ్యంగ్యం, బహిరంగ ప్రదర్శనలు, రాజకీయ డిమాండ్లను CJP ఉపయోగించడం షార్ప్ వర్గీకరణలతో పోలికను తెలియచేస్తుంది.

చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్ రాజీనామాను డిమాండ్ చేసే నిరసన ఉద్యమం సుస్పష్టమైన, పరిశీలించదగిన సాక్ష్యాలను చూపించగలగాలి. ప్రజాస్వామ్య నిరసన ఒక హక్కు, కానీ రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థలపై చేసే తీవ్రమైన ఆరోపణలకు స్పష్టమైన ఆధారాలు ఉండాలి. కచ్చితమైన ఆధారాలతో వస్తే మాత్రమే ఆరోపణలకు విలువ ఉంటుందని ఆందోళనకారులకు చెప్పడం ద్వారా మాత్రమే విదేశీ వ్యూహం నుండి బయటపడగలుగుతాము.

News at a glance

https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2009/1229/Iran-protesters-the-Harvard-professor-behind-their-tactics

https://www.reuters.com/world/india/indias-cockroach-janata-party-student-groups-protest-demand-poll-chiefs-2026-10-02/

https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cpiml-leader-dipankar-bhattacharya-and-activists-detained-in-delhi-anti-cec-protest/articleshow/134851449.cms?from=mdr

https://thesouthfirst.com/opinion/withdrawing-consent-gene-sharp-and-the-cockroach-uprising/

https://www.dailyexcelsior.com/from-gene-sharp-to-gen-z-is-india-witnessing-a-new-playbook-of-political-destabilisation/

https://www.politico.com/magazine/story/2018/12/30/gene-sharp-obituary-academic-nonviolent-revolution-223555/

Academic insights

https://www.aeinstein.org/198-methods-of-nonviolent-action

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0967067X06000250

https://www.aeinstein.org/our-history

https://blogs.lse.ac.uk/southasia/2016/03/14/srdja-popovic-in-conversation-with-yogendra-yadav-every-non-violent-struggle-supports-the-same-principle-it-becomes-efficient-the-moment-people-take-it-personally/

Social media pulse

1. https://www.facebook.com/Smriti.Irani.Official/videos/what-we-saw-at-jantar-mantar-bore-an-uncanny-resemblance-to-gene-sharps-playbook/2437831826628243/
2. https://www.youtube.com/watch?v=nfon-qlhFpc
3. https://x.com/Kranthi766/status/2109218659503853795?s=20
4. https://x.com/VivekPrtprssorg/status/2109203312633581869?s=20
5. https://x.com/choga_don/status/2108770083594228127?s=20
6. https://x.com/AugadhBhudeva/status/2087895809425813743?s=20
7. https://x.com/Sarfarosh_IND/status/2087618797196976332?s=20

On our reading list

1. AMBEDKAR’S LAST SPEECH IN THE CONSTITUENT ASSEMBLY ON ADOPTION OF THE CONSTITUTION (NOVEMBER 25, 1949) (Also known popularly as ‘Grammar of Anarchy’ speech)
2. Parliamentary Democracy In India by Dr Lm Singhvi: Understanding India’s Democratic System, by Dr. L. M. Singhvi

Analytical view/ Analysis: Foreign direct investment in Kerala declines substantially among South Indian states. While Karnataka and Tamilnadu gained sustentative progress Kerala retarded. But in resurgent India bonds investments in Kerala banks increased substantially.

While other South Indian states are vying for direct foreign investment, Kerala has fallen significantly behind. Economic experts view the decline in foreign investment, which is crucial for the state’s development and growth, as a serious crisis. Despite repeated efforts by changing state governments and industry ministers to attract foreign investment, there has been little tangible benefit, as indicated by the data released by the central government after reviewing the last six years. According to figures released by the Department for Promotion of Industry and Internal Trade under the central government, Kerala’s direct foreign investment is below one percent of the total foreign investment in the country. The direct foreign investment received in Kerala for 2025-26 is 32.81 billion rupees. Kerala, which had maintained a share of one percent of national investment over the last six years, has seen this drop to 0.64 percent this year. Kerala ranks eleventh nationally. It has failed to maintain the 333.03 billion rupees it had last fiscal year.

In Karnataka, the direct foreign investment nearly doubled last fiscal year to 1,12,869.88 crore rupees. Tamil Nadu experienced a growth of 32%. The investment received by Tamil Nadu is 41,197.97 crore rupees. Andhra Pradesh surpassed Kerala last year, with direct foreign investment of 5,354.4 crore rupees compared to 1,957.05 crore rupees the previous year. Economic experts suggest that the state government needs to have a sustainable system to attract direct foreign investment. Dr. C. Veeramani, director of CDS, points out that Kerala has favorable factors compared to other states, if not more. All favorable factors that high-tech companies look for are present in Kerala. Although the state has all the systems in place to attract businesses, such as a clean environment, skilled labor, and high living standards, it lacks a clear and policy-driven regulatory framework and agile governance, he states.

Despite a reduction in Telangana’s investment to 1,930 crore rupees, they are still far ahead of Kerala in terms of attraction. Over the last six years, Kerala’s share has not even reached one percent. The total foreign investment that came to India last fiscal year was 516,935.85 crore rupees. The highest investment was in the computer software and hardware sector, amounting to 122,279 crore rupees, followed by 87,873 crore rupees in the service sector and 35,234 crore rupees in the marketing sector. Maharashtra continues to hold the top position in attracting the most investment among states, with its share decreasing from 39.16% in previous years to 31.3%. Karnataka, maintaining its second position, saw its share rise sharply from 13.23% to 21.9%.

Experts say that a thorough study of the reasons for high-tech industries and foreign companies abandoning Kerala is essential. Governments coming to power during that period have conducted foreign trips to attract industries, but Kerala has yet to establish a structured policy or system for this purpose. Excessive political polarization and interventions from trade unions, particularly from component parties in the governing coalition, have also contributed to the decline in foreign investment by hampering the establishment of infrastructure. Even after signing a contract with Tea Com, nothing has progressed for years, and the next phase of development for both the Technopark and Infopark remains stalled; unless action is taken on these matters, Kerala will struggle to attract investment.

The surge in investments from Gulf Malayalis into the Reserve Bank’s special scheme, the Re-Sergeant India Bond, aims to boost foreign exchange reserves. Once again, the presence of Malayalis is becoming a hot topic in the central government’s special scheme for foreign exchange reserves. The Reserve Bank has accepted direct foreign exchange investments by providing special benefits and interest rates. According to figures up to March 31, 3.75 lakh crore has been deposited in banks by foreign Malayalis. The Federal Bank has received the highest investment, totalling 92,326 crore. The State Bank of India is in second place with 84,967 crore. South Indian Bank has gathered? 36,947 crore, Canara bank 2,352 crore, and Catholic Syrian Bank 5,432 crore in deposits. Banking experts say that the lifting of interest rate limits and the provision of more benefits for foreign investments under the Reserve Bank’s special scheme are reasons for the increase in investments. The exemption from income tax for these foreign currency deposits is also said to be a reason that allows foreign Malayalis to remit large sums of money for a long time.

Meanwhile, allegations have emerged that the company Impact Kerala Limited, formed by the previous left-front government to implement large-scale projects for local self-governance institutions in Kerala, has become a mere shell. It is claimed that only three projects have been completed in five years and that other assigned projects are stalled. Allegations suggest that relatives and family members of leftist leaders have been collectively appointed in a company that was started with the goal of implementing large-scale projects to enhance the assets of institutions under local governance. Around thirty employees have been temporarily hired at Impact Kerala without legally notifying or going through the employment exchange or PSC. These employees earn salaries ranging from 25,000 to 60,000. It is alleged that all temporary appointments were made through the backdoor for the leaders’ relatives. Over the past five years, more than 7 crore has been spent on their salaries.

Impact Kerala Limited was formed as a special company to transparently and swiftly carry out modern crematoriums, gas-based crematoriums, waste processing plants, new municipal buildings, and urban beautification projects. The aim was to bring in large-scale projects that local institutions could not undertake on their own. The construction activities were intended to use funds from projects like Rebuild Kerala and the Cleanliness Mission. Initially, out of 170 crore worth of projects assigned, only the crematorium in Kannur’s Ezhome Panchayat, the Ramanattukara municipal office, and the Cherthala sewage treatment project have been completed. The building for the Kannur Corporation office is a 31 crore project. The construction of this project, which was supposed to be completed this year, has not progressed anywhere. The local self-government department aimed to assign a project worth around 500 crore to Impact Kerala. There are also allegations that Impact Kerala was formed merely to divert KIFB funds. Economic experts suggest that if the UDF government revisits KIFB projects, Impact Kerala will cease to exist.

Reference

1. The New Indian Express https://share.google/Ky1bb2gTcDfTrjsTR
2. Kerala Kaumudi https://share.google/1hAWIJrwJTonUJr36
3. https://share.google/0U2tK6lCk8PRTPIDD
4. Magzter https://share.google/MvajM7IBrvAYqBzwh
5. YouTube https://share.google/CCH5lfdHckKo0Eqwe

News at a Glance: In spite of several foreign travels by CM and ministers to attract investments in Kerala declined. But the reserve bank’s efforts to attract investment through resurgent India got good result.

Academic Insight: LDF efforts to attract investment in Kerala failed. Growth in industrial sector is stagnant

Social Media Pulse: Social media is not that aware. This story can be published and make it viral.

On Our Reading List: Mathrubhumi, Manorama, Indian express, Times of India, Deshabhimani, Janambhumi

 Article by: G K Suresh Babu

2016-17 ല്‍ യുപിഐ നടപ്പിലാക്കുമ്പോള്‍ ആദ്യവര്‍ഷം വെറും 1.78 കോടി ഇടപാടുകളാണ് നടന്നത്. മൂല്യമാകട്ടെ വെറും 70 ലക്ഷവും. 2025-26 ലെ മൊത്തം ഇടപാടുകളുടെ എണ്ണം 24162 കോടി ആണ്. 13,000 ഇരട്ടി വളര്‍ച്ച. ഇടപാടുകളുടെ മൂല്യമാകട്ടെ 314 ലക്ഷം കോടിയായി ഉയര്‍ന്നു. 4000 ഇരട്ടി വളര്‍ച്ച. പത്തുവര്‍ഷം മുമ്പ് വെറും 44 ബാങ്കുകള്‍ മാത്രമാണ് യു പി ഐ ഇടപാടുകള്‍ സ്വീകരിച്ചിരുന്നത്. ഇന്ന് 703 ബാങ്കുകളും സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളും ബാങ്കിംഗ് ഇതര ധനകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളും എല്ലാം തന്നെ യുപിഐയുടെ പരിധിയില്‍ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ആഗോളതലത്തില്‍ തന്നെ യു പി ഐ മാതൃകയായി കഴിഞ്ഞു എന്നാണ് അന്താരാഷ്ട്ര നാണ്യനിധി വിലയിരുത്തുന്നത്. ഒരു ദിവസം 66 കോടി ഇടപാടുകളാണ് ഇന്ന് യുപിഐയിലൂടെ നടക്കുന്നത്. ആഗോളതലത്തില്‍ വിദേശരാജ്യങ്ങള്‍ക്ക് കൂടി യുപിഐ മാതൃകയാണെന്നും എല്ലാ രാജ്യങ്ങളും യുപിഐയിലേക്ക് മാറും എന്നുമാണ് അന്താരാഷ്ട്ര നാണ്യനിധി അടക്കമുള്ളവര്‍ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്.

11 ലോകരാജ്യങ്ങള്‍ യുപിഐ സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകള്‍ക്കായി സ്വീകരിച്ചു കഴിഞ്ഞു. യുഎഇ, ഫ്രാന്‍സ്, ഭൂട്ടാന്‍, ശ്രീലങ്ക, നേപ്പാള്‍, സിംഗപ്പൂര്‍, മൗറീഷ്യസ്, ഖത്തര്‍, കമ്പോഡിയ, ഗ്രീസ്, മാലിദ്വീപ് എന്നീ രാജ്യങ്ങളാണ് സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകള്‍ക്കായി യുപിഐ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. യുപിഐ സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകളില്‍ 86 ശതമാനവും 500 രൂപയില്‍ താഴെയുള്ള ഇടപാടുകളാണ്. ഇതില്‍ നിന്ന് തന്നെ വളരെ സാധാരണക്കാരും കുറഞ്ഞ വരുമാനമുള്ള വരും പോലും യുപിഎയുടെ ഗുണഭോക്താക്കളായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു എന്നാണ് കേന്ദ്ര ധനമന്ത്രാലയം പറയുന്നത്. കേരളത്തില്‍ ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ യുപിഐ ഡിജിറ്റല്‍ പെയ്‌മെന്റ് ഇടപാടുകള്‍ നടക്കുന്നത് എറണാകുളം ജില്ലയിലാണ്. തിരുവനന്തപുരമാണ് രണ്ടാം സ്ഥാനത്ത്. ഏറ്റവും കുറവ് ഡിജിറ്റല്‍ ഇടപാടുകള്‍ നടക്കുന്നത് വയനാട്ടിലും പത്തനംതിട്ടയിലും ആണ്. യുപിഐ സംവിധാനം നിയന്ത്രിക്കുന്ന റിസര്‍വ് ബാങ്കിന്റെ ഉപസ്ഥാപനമായ നാഷണല്‍ പെയ്‌മെന്റ് കോര്‍പ്പറേഷന്‍ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ കണക്കനുസരിച്ച് ഡിജിറ്റല്‍ ഇടപാടുകളില്‍ കേരളം അതിവേഗം പൂര്‍ണ്ണതയില്‍ എത്തുകയാണെന്ന് വിലയിരുത്തുന്നു. ഏറ്റവും അവസാനത്തെ കണക്കനുസരിച്ച് കഴിഞ്ഞ ജൂണ്‍ മാസം കേരളത്തില്‍ 454.91 ദശലക്ഷം യുപിഐ ഇടപാടുകളാണ് നടന്നത്. ഇത് ഭാരതത്തില്‍ മൊത്തം നടന്ന ഇടപാടുകളുടെ രണ്ടു ശതമാനമാണ്. ഇടപാടുകളുടെ മൂല്യം 63489. 63 കോടി രൂപയാണ്. ഭാരതത്തില്‍ മൊത്തം നടന്ന ഇടപാടുകളുടെ 2.2 % ആണ് ഈ തുക.

ഡിജിറ്റല്‍ ഇടപാടുകളില്‍ 91.24 ദശലക്ഷം ഇടപാടുകളും ആയി എറണാകുളം ആണ് കേരളത്തില്‍ ഏറ്റവും മുന്നില്‍ 11938.18 കോടി രൂപയുടെ ഇടപാടുകളാണ് എറണാകുളം നടത്തിയത്. കേരളത്തിലെ മൊത്തം ഇടപാടുകളുടെ അഞ്ചില്‍ ഒന്നും നടക്കുന്നത് എറണാകുളം ജില്ലയിലാണ്. 54.74 ദശലക്ഷം ഇടപാടുകളിലൂടെ 7460.96 കോടി രൂപ ചെലവിട്ട് തിരുവനന്തപുരം രണ്ടാം സ്ഥാനത്ത് എത്തി. 46.36 ദശലക്ഷം ഇടപാടുകളും 6101.46 കോടി രൂപയുമായി കോഴിക്കോട് മൂന്നാം സ്ഥാനത്തും 45.43 ദശലക്ഷം ഇടപാടുകളും 6026.62 കോടി രൂപയുമായി മലപ്പുറം നാലാം സ്ഥാനത്തും എത്തി. 40.26 ദശലക്ഷം ഇടപാടുകളും 5808.91 കോടി രൂപയുമായി തൃശ്ശൂരാണ് അഞ്ചാം സ്ഥാനത്ത്. 11.25 ദശലക്ഷം ഇടപാടുകളും 1671.40 കോടി രൂപയും ആയി പത്തനംതിട്ടയും 10.74 ദശലക്ഷം ഇടപാടുകളും 1523.25 കോടി രൂപയുമായി വയനാടും ആണ് ഏറ്റവും അവസാനം ഉള്ളത്. ഡിജിറ്റല്‍ സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകള്‍ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനായി കേന്ദ്രസര്‍ക്കാര്‍ വ്യാപാരികള്‍ക്ക് ഉണ്ടായിരുന്ന ക്രെഡിറ്റ് കാര്‍ഡ് കമ്മീഷന്‍ പോലെയുള്ള യു പി ഐ കമ്മീഷന്‍ നിര്‍ത്തിവച്ചിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഉപയോക്താക്കളെ ബാധിക്കാത്ത രീതിയില്‍ വ്യാപാരികളില്‍ നിന്ന് നിശ്ചിത ശതമാനം ഈടാക്കാന്‍ നാഷണല്‍ പെയ്‌മെന്റ് കോര്‍പ്പറേഷന്‍ തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2000 രൂപയ്ക്ക് മുകളിലുള്ള സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകളില്‍ വ്യാപാരി ഡിസ്‌കൗണ്ട് ഏര്‍പ്പെടുത്താനാണ് നിര്‍ദ്ദേശം. ഒന്നരക്കോടി രൂപയില്‍ കൂടുതല്‍ പ്രതിവര്‍ഷ വരുമാനമുള്ള വ്യാപാരികള്‍ക്കാണ് ഇത് ഏര്‍പ്പെടുത്തുക. മൊത്തം യുപിഐ ഇടപാടുകളുടെ നാല് ശതമാനം മാത്രം വരുന്ന ഇത് 67 ശതമാനം തുകയും ഉള്‍പ്പെടും എന്നതാണ് പ്രത്യേകത. സാധനം വാങ്ങുന്ന ഉപഭോക്താക്കളെ ഒരു രീതിയിലും ബാധിക്കാത്തതാണ് ഈ കിഴിവ്. ഇതിലൂടെ 5000 കോടിക്കും 10000 കോടിക്കും ഇടയില്‍ വരുമാനം ഉണ്ടാകുമെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

മൊത്തം സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകളില്‍ 46.26 ശതമാനവും ഫോണ്‍ പേ വഴിയാണ് പോകുന്നത്. ഗൂഗിള്‍ പേ വഴി 32.75 ശതമാനവും. പേ റ്റിഎം വഴി 7.91 ശതമാനവും ആണ് ഇടപാടുകള്‍. വ്യാപാരി ഇളവ് ഏര്‍പ്പെടുത്തിയാല്‍ പേ റ്റിഎമ്മിന് ഇപ്പോഴത്തെ വരുമാനം കൂടാതെ 300 നും 750 കോടിക്കും ഇടയില്‍ അധികവരുമാനം ലഭിക്കുമെന്ന് കമ്പനി അധികൃതര്‍ പറയുന്നു. മുന്‍ ധനമന്ത്രി തോമസ് ഐസക്കും കേന്ദ്ര ധനമന്ത്രിയായിരുന്ന പി ചിദംബരവും ഭാരതത്തെ പോലുള്ള രാജ്യത്ത് യു പി ഐ സമ്പ്രദായം പ്രായോഗികമാകുമോ എന്ന് ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്നതാണ്. ജി 20 ഉച്ചകോടിയിലും അടുത്തിടെ നടന്ന ബ്രിക്‌സ് ഉച്ചകോടിയിലും പങ്കെടുക്കാന്‍ എത്തിയ വിദേശരാജ്യങ്ങളിലെ ധനമന്ത്രിമാരും മറ്റും ഭാരതത്തിലെ വിവിധ നഗരങ്ങളിലെ വ്യാപാരസ്ഥാപനങ്ങളിലും തെരുവുകളിലെ പച്ചക്കറി പഴം മത്സ്യ വ്യാപാരികളും ഡിജിറ്റല്‍ പെയ്‌മെന്റ് സംവിധാനം ഉപയോഗിക്കുന്നത് അത്ഭുതത്തോടെയാണ് കണ്ടത്. ഭാരതത്തിന്റെ ഡിജിറ്റല്‍ പെയ്‌മെന്റ് സംവിധാനം വിദേശരാജ്യങ്ങളില്‍ കൂടി വ്യാപിക്കുകയാണ്. നരേന്ദ്രമോദിയുടെയും സര്‍ക്കാരിന്റെയും മറ്റൊരു വിജയഗാഥ ആയിട്ടാണ് ഇതിനെ വിലയിരുത്തുന്നത്.

Reference:

1. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2302817&reg=48&lang=2

2. https://www.mathrubhumi.com/technology/news/upi-completes-10-years-india-digital-payment-revolution-yyo8d0vm

3. https://www.thehindu.com/business/Economy/upi-completes-10-years-clocks-nearly-13000-fold-rise-in-transaction-volume/article71384088.ece

4. https://newsonair.gov.in/upi-completes-10-years-of-digital-payments-revolution-clocks-nearly-13000-fold-rise-in-transaction-volume/

• ജികെ സുരേഷ് ബാബു